← Laboratorium Biologia · ekologia populacji

Eksperyment · Ekosystem

Ekosystemlas, łąka i strumień — kto kogo zjada

Trawa, krzewy i drzewa, myszy, zające i sarny, a nad nimi lisy, wilki i myszołowy. Wiosną rodzą się młode, zimą brakuje pokarmu, a grzyby i bakterie zamieniają szczątki w żyzną glebę. Obserwuj cykle populacji i kaskady troficzne, porównaj je z równaniami Lotki–Volterry i nie dopuść do wyginięcia gatunków.

Rok0,0
Trawa0 %
Młode drzewa0 %
Żyzność gleby0 %

Kliknij świat, by wypuścić 12 zajęcy

Tempo (lata/s)
Cel polowania:

Liczebność gatunków

Jak to działa?

Ekosystem: każde zwierzę osobno

W trybie Ekosystem każde zwierzę to osobny „agent” z położeniem i zapasem energii. Teren to kratka pól: na każdym rośnie trawa, krzewy, młode drzewa (podrost) i drzewa, a przez łąkę płynie strumień ze stawem. Zasady są proste:

  • roślinożercy (myszy, zające, sarny) skubią rośliny z pola, na którym stoją, i szukają lepszych miejsc; uciekają przed drapieżnikami; najedzeni rodzą młode w porze rozrodu; głodni giną; gdy w okolicy jest tłoczno, rodzi się mniej młodych;
  • drapieżniki (lisy, wilki, myszołowy, a po interwencji norki) węszą zdobycz, gonią ją i atakują; w gęstych krzakach i w lesie ofiarom łatwiej się ukryć, a gdy ofiar jest bardzo mało, stają się czujniejsze; wilki dzielą się zdobyczą z watahą; drapieżniki pilnują terytoriów, więc nie mnożą się bez końca;
  • pory roku: wiosną rośliny rosną najszybciej i rodzą się młode, jesienią opadają liście, a zimą rośliny stoją, śnieg utrudnia żerowanie i zwierzęta potrzebują więcej energii — to czas głodu.

Obieg materii

Martwe zwierzęta, opadłe liście i obumarła trawa trafiają do gleby jako martwa materia. Grzyby i bakterie — destruenci — rozkładają ją (najszybciej latem, prawie wcale zimą) i oddają związki mineralne, które czynią glebę żyźniejszą. Na żyznej glebie rośliny rosną szybciej. Włącz „Warstwę gleby”, by zobaczyć, gdzie gleba jest bogata i gdzie pracują destruenci (świecące punkty). Po pożarze popiół i spalone drewno na chwilę użyźniają ziemię, a potem następuje sukcesja: najpierw trawa, potem krzewy, wreszcie drzewa.

Sieć troficzna i kaskady

W trybie Sieć troficzna ten sam ekosystem opisują równania — dla całych populacji, bez losowości. Biomasa każdego konsumenta Bi zmienia się tak (model bioenergetyczny Yodzisa–Innesa):

dBidt = −xiBi + Σj xiyiBiFij − Σk xkykBkFkieki

Pierwszy człon to oddychanie (energia zużyta na życie), drugi — pokarm zamieniony we własne ciało, trzeci — straty na rzecz drapieżników. Fij to odpowiedź funkcyjna: im więcej ofiar, tym więcej zjada drapieżnik, ale nie bez końca — w końcu jest syty. Rośliny rosną logistycznie, a ich wzrost zależy od związków mineralnych z gleby. Usuwając gatunek, zobaczysz kaskadę troficzną: bez wilków przybywa saren, a ubywa krzewów i młodych drzew. Wilki to tylko ułamek procenta biomasy zwierząt, a zmieniają cały las — to gatunek zwornikowy.

Reguła 10 %

Rośliny wiążą energię Słońca, ale roślinożercy przyswajają tylko jej małą część, a drapieżniki — małą część energii roślinożerców. Reszta rozprasza się jako ciepło. W przyrodzie na wyższy poziom przechodzi zwykle 5–20 % energii (średnio ok. 10 % — Raymond Lindeman, 1942). Dlatego piramidy energii i zwykle także biomasy zwężają się ku górze.

Równania Lotki–Volterry

Alfred Lotka (1925) i Vito Volterra (1926) niezależnie opisali drapieżnika i ofiarę dwoma równaniami. Niech x to liczba zajęcy, a y — lisów (u nas w setkach osobników):

dxdt = αx − βxyzające rodzą się i są zjadane
dydt = δxy − γylisy rodzą się dzięki zdobyczy i umierają

Iloczyn xy mówi, jak często lis spotyka zająca. Populacje przestają się zmieniać w punkcie równowagi:

x* = γδ,    y* = αβ

Równowagowa liczba zajęcy zależy tylko od parametrów lisów i odwrotnie. Gdy start jest poza równowagą, populacje krążą po zamkniętej orbicie, bo wielkość

V = δx − γ ln x + βy − α ln y = const

nie zmienia się w czasie. Dla małych drgań okres wynosi T ≈ 2π/√(αγ), a szczyt lisów spóźnia się o ćwierć okresu. Gdy dodamy ograniczoną ilość trawy (pojemność K: dx/dt = αx(1 − x/K) − βxy), orbita zamienia się w spiralę zwijającą się do równowagi — układ staje się stabilny.

Syty drapieżnik i paradoks wzbogacenia

Prawdziwy lis nie zje nieskończenie wielu zajęcy — potrzebuje czasu h na pogoń i jedzenie. To odpowiedź funkcyjna typu II (Crawford Holling, 1959). Model Rosenzweiga–MacArthura:

dxdt = rx(1 − xK) − axy1 + ahx
dydt = eaxy1 + ahx − my

Przy małym K populacje uspokajają się w równowadze. Ale gdy „wzbogacimy” środowisko — zwiększymy K ponad próg KH = 2x* + 1/(ah) — równowaga traci stabilność (tzw. bifurkacja Hopfa) i pojawia się cykl graniczny o coraz większych wahaniach. Więcej pokarmu dla ofiar może więc zagrozić obu gatunkom. To paradoks wzbogacenia (Michael Rosenzweig, 1971).

Konkurencja i zasada Gausego

Dwa gatunki jedzące to samo przeszkadzają sobie nawzajem. Model konkurencji Lotki–Volterry:

dxdt = r1x(1 − x + α12yK1),   dydt = r2y(1 − y + α21xK2)

Współczynnik α12 mówi, jak mocno jeden osobnik gatunku 2 „zabiera miejsca” gatunkowi 1. Oba gatunki przetrwają, gdy każdy bardziej ogranicza sam siebie niż rywala (α12 < K1/K2 i α21 < K2/K1). W przeciwnym razie jeden wypiera drugiego — to zasada wykluczania konkurencyjnego. Georgij Gause pokazał to w 1934 r. na pantofelkach hodowanych w probówkach.

Jak komputer rozwiązuje równania? Metoda RK4

Komputer idzie małymi krokami h. Metoda Rungego–Kutty 4. rzędu sprawdza nachylenie cztery razy w obrębie kroku i bierze średnią ważoną:

sn+1 = sn + h6(k1 + 2k2 + 2k3 + k4)

Dzięki temu przy domyślnych parametrach V po stu latach zmienia się o mniej niż jedną miliardową swojej wartości. Metoda Eulera z tym samym krokiem zmieniłaby ją o kilkadziesiąt procent.

Uproszczenia: wszystkie modele są szkicami, a nie prognozami. Czas jest umowny (w ekosystemie 1 rok = 120 kroków), zwierzęta nie mają płci ani rodzin (oprócz dzielenia się zdobyczą przez wilki), myszołowy reprezentują wszystkie ptaki drapieżne, a ryby i płazy, które zjada norka, nie są modelowane osobno. Biomasy w sieci troficznej to umowne kg na hektar. Parametry dobrano tak, by modele zachowywały się sensownie, a nie by odtwarzały konkretny las. Prawdziwe cykle zająca i rysia zależą też od pokarmu, chorób i stresu — nie tylko od drapieżników.

Czy wiesz, że…?

  • Volterra zajął się drapieżnikami na prośbę zięcia, biologa Umberta D’Ancony. Ten zauważył, że w czasie I wojny światowej, gdy na Adriatyku mniej łowiono, w połowach przybyło ryb drapieżnych. Równania wyjaśniły dlaczego: połowy szkodzą drapieżnikom bardziej niż ich ofiarom.
  • Pojęcie gatunku zwornikowego wprowadził w 1969 r. ekolog Robert Paine. Wcześniej przez lata zrzucał rozgwiazdy ze skał na wybrzeżu stanu Waszyngton. Bez nich skały opanowały małże, a liczba gatunków na badanym fragmencie spadła mniej więcej o połowę (z 15 do 8).
  • W części zapisów Kompanii Zatoki Hudsona cykl wygląda „na odwrót”, jakby to zające goniły rysie. Ekolog Michael Gilpin zatytułował o tym artykuł z 1973 r. żartobliwie: „Czy zające jedzą rysie?”.

Wyzwania

  1. Utrzymaj zające i lisy przy życiu przez 100 latW trybie Ekosystem (dowolny scenariusz), bez wyginięcia zajęcy ani lisów, i po drodze użyj co najmniej dwóch różnych interwencji (przyciski albo wypuszczenie zajęcy kliknięciem).nie zaliczone
  2. Doprowadź do wyginięcia zajęcy i zobacz, co stanie się z lisamiWskazówka: polowanie na zające, susza albo parametry w wersji prostej. W pełnym ekosystemie obserwuj lisy jeszcze przez 5 lat.nie zaliczone
  3. Przywróć wilki i zobacz kaskadę troficznąW sieci troficznej usuń wilki, odczekaj ok. 20 lat, a potem je przywróć — albo w scenariuszu „Las bez wilków” użyj „Przywróć wilki”. Saren ma ubyć o ¼, a krzewów i młodych drzew przybyć.nie zaliczone
  4. Znajdź punkt równowagi modelu Lotki–VolterryW trybie Równania wybierz start, przy którym populacje w ogóle się nie zmieniają (z dokładnością do 3 %).nie zaliczone
  5. Pokaż paradoks wzbogaceniaW modelu Holling II zwiększ pojemność K ponad próg Hopfa i poczekaj, aż ustalą się trwałe wahania.nie zaliczone
  6. Doprowadź do wykluczenia konkurencyjnegoW modelu Konkurencja ustaw parametry tak, by jeden gatunek wyparł drugi (spadek poniżej 1 % pojemności).nie zaliczone
  7. Zmierz okres cyklu zającaW trybie W przyrodzie zaznacz dwa sąsiednie szczyty liczby futer zajęcy.nie zaliczone