Jak to działa?
Ekosystem: każde zwierzę osobno
W trybie Ekosystem każde zwierzę to osobny „agent” z położeniem i zapasem energii. Teren to kratka pól: na każdym rośnie trawa, krzewy, młode drzewa (podrost) i drzewa, a przez łąkę płynie strumień ze stawem. Zasady są proste:
- roślinożercy (myszy, zające, sarny) skubią rośliny z pola, na którym stoją, i szukają lepszych miejsc; uciekają przed drapieżnikami; najedzeni rodzą młode w porze rozrodu; głodni giną; gdy w okolicy jest tłoczno, rodzi się mniej młodych;
- drapieżniki (lisy, wilki, myszołowy, a po interwencji norki) węszą zdobycz, gonią ją i atakują; w gęstych krzakach i w lesie ofiarom łatwiej się ukryć, a gdy ofiar jest bardzo mało, stają się czujniejsze; wilki dzielą się zdobyczą z watahą; drapieżniki pilnują terytoriów, więc nie mnożą się bez końca;
- pory roku: wiosną rośliny rosną najszybciej i rodzą się młode, jesienią opadają liście, a zimą rośliny stoją, śnieg utrudnia żerowanie i zwierzęta potrzebują więcej energii — to czas głodu.
Obieg materii
Martwe zwierzęta, opadłe liście i obumarła trawa trafiają do gleby jako martwa materia. Grzyby i bakterie — destruenci — rozkładają ją (najszybciej latem, prawie wcale zimą) i oddają związki mineralne, które czynią glebę żyźniejszą. Na żyznej glebie rośliny rosną szybciej. Włącz „Warstwę gleby”, by zobaczyć, gdzie gleba jest bogata i gdzie pracują destruenci (świecące punkty). Po pożarze popiół i spalone drewno na chwilę użyźniają ziemię, a potem następuje sukcesja: najpierw trawa, potem krzewy, wreszcie drzewa.
Sieć troficzna i kaskady
W trybie Sieć troficzna ten sam ekosystem opisują równania — dla całych populacji, bez losowości. Biomasa każdego konsumenta Bi zmienia się tak (model bioenergetyczny Yodzisa–Innesa):
dBidt = −xiBi + Σj xiyiBiFij − Σk xkykBkFkieki
Pierwszy człon to oddychanie (energia zużyta na życie), drugi — pokarm zamieniony we własne ciało, trzeci — straty na rzecz drapieżników. Fij to odpowiedź funkcyjna: im więcej ofiar, tym więcej zjada drapieżnik, ale nie bez końca — w końcu jest syty. Rośliny rosną logistycznie, a ich wzrost zależy od związków mineralnych z gleby. Usuwając gatunek, zobaczysz kaskadę troficzną: bez wilków przybywa saren, a ubywa krzewów i młodych drzew. Wilki to tylko ułamek procenta biomasy zwierząt, a zmieniają cały las — to gatunek zwornikowy.
Reguła 10 %
Rośliny wiążą energię Słońca, ale roślinożercy przyswajają tylko jej małą część, a drapieżniki — małą część energii roślinożerców. Reszta rozprasza się jako ciepło. W przyrodzie na wyższy poziom przechodzi zwykle 5–20 % energii (średnio ok. 10 % — Raymond Lindeman, 1942). Dlatego piramidy energii i zwykle także biomasy zwężają się ku górze.
Równania Lotki–Volterry
Alfred Lotka (1925) i Vito Volterra (1926) niezależnie opisali drapieżnika i ofiarę dwoma równaniami. Niech x to liczba zajęcy, a y — lisów (u nas w setkach osobników):
dxdt = αx − βxyzające rodzą się i są zjadane
dydt = δxy − γylisy rodzą się dzięki zdobyczy i umierają
Iloczyn xy mówi, jak często lis spotyka zająca. Populacje przestają się zmieniać w punkcie równowagi:
x* = γδ, y* = αβ
Równowagowa liczba zajęcy zależy tylko od parametrów lisów i odwrotnie. Gdy start jest poza równowagą, populacje krążą po zamkniętej orbicie, bo wielkość
V = δx − γ ln x + βy − α ln y = const
nie zmienia się w czasie. Dla małych drgań okres wynosi T ≈ 2π/√(αγ), a szczyt lisów spóźnia się o ćwierć okresu. Gdy dodamy ograniczoną ilość trawy (pojemność K: dx/dt = αx(1 − x/K) − βxy), orbita zamienia się w spiralę zwijającą się do równowagi — układ staje się stabilny.
Syty drapieżnik i paradoks wzbogacenia
Prawdziwy lis nie zje nieskończenie wielu zajęcy — potrzebuje czasu h na pogoń i jedzenie. To odpowiedź funkcyjna typu II (Crawford Holling, 1959). Model Rosenzweiga–MacArthura:
dxdt = rx(1 − xK) − axy1 + ahx
dydt = eaxy1 + ahx − my
Przy małym K populacje uspokajają się w równowadze. Ale gdy „wzbogacimy” środowisko — zwiększymy K ponad próg KH = 2x* + 1/(ah) — równowaga traci stabilność (tzw. bifurkacja Hopfa) i pojawia się cykl graniczny o coraz większych wahaniach. Więcej pokarmu dla ofiar może więc zagrozić obu gatunkom. To paradoks wzbogacenia (Michael Rosenzweig, 1971).
Konkurencja i zasada Gausego
Dwa gatunki jedzące to samo przeszkadzają sobie nawzajem. Model konkurencji Lotki–Volterry:
dxdt = r1x(1 − x + α12yK1),
dydt = r2y(1 − y + α21xK2)
Współczynnik α12 mówi, jak mocno jeden osobnik gatunku 2 „zabiera miejsca” gatunkowi 1. Oba gatunki przetrwają, gdy każdy bardziej ogranicza sam siebie niż rywala (α12 < K1/K2 i α21 < K2/K1). W przeciwnym razie jeden wypiera drugiego — to zasada wykluczania konkurencyjnego. Georgij Gause pokazał to w 1934 r. na pantofelkach hodowanych w probówkach.
Jak komputer rozwiązuje równania? Metoda RK4
Komputer idzie małymi krokami h. Metoda Rungego–Kutty 4. rzędu sprawdza nachylenie cztery razy w obrębie kroku i bierze średnią ważoną:
sn+1 = sn + h6(k1 + 2k2 + 2k3 + k4)
Dzięki temu przy domyślnych parametrach V po stu latach zmienia się o mniej niż jedną miliardową swojej wartości. Metoda Eulera z tym samym krokiem zmieniłaby ją o kilkadziesiąt procent.
Uproszczenia: wszystkie modele są szkicami, a nie prognozami. Czas jest umowny (w ekosystemie 1 rok = 120 kroków), zwierzęta nie mają płci ani rodzin (oprócz dzielenia się zdobyczą przez wilki), myszołowy reprezentują wszystkie ptaki drapieżne, a ryby i płazy, które zjada norka, nie są modelowane osobno. Biomasy w sieci troficznej to umowne kg na hektar. Parametry dobrano tak, by modele zachowywały się sensownie, a nie by odtwarzały konkretny las. Prawdziwe cykle zająca i rysia zależą też od pokarmu, chorób i stresu — nie tylko od drapieżników.