← Laboratorium Technika · Energetyka

Energetyka · symulacja i gra

Elektrownia od węgla do gniazdka

Zanim w gniazdku pojawi się 230 V, energia przechodzi długą drogę: z paliwa w ciepło, z ciepła w ruch turbiny, z ruchu w prąd — a potem setki kilometrów drutem. Prześledź tę drogę, a potem sam pokieruj siecią całej Polski przez dobę. Na koniec zajrzyj w przyszłość: jak działałaby elektrownia fuzyjna* — „gwiazda w pudełku”.

50 Hz
rytm, w którym kręcą się wszystkie generatory w Europie
≈ 35 %
energii zawartej w węglu dociera do Twojego gniazdka
P = I²R
dlatego prąd płynie liniami 400 000 V
01

Od paliwa do gniazdka

Wybierz rodzaj i typ elektrowni — jest ich 23, w tym 3 z gwiazdką*: reaktor torowy działa dziś tylko jako mały eksperyment, a elektrowni fuzyjnych jeszcze nie ma. Świecące kropki to porcje energii: kolor mówi, w jakiej jest postaci, a ich gęstość — ile jej płynie. Kropki, które odpływają na boki, to straty. Najedź na element, żeby poznać szczegóły. 1–6 szybki wybór · ↑/↓ moc · Spacja pauza

chemiczna / pierwotna ciepło para, woda, wiatr gaz, ciężka woda, czynnik ORC sód, stopiona sól ruch (mechaniczna) elektryczna straty (ciepło odpadowe) ciepło dla miasta plazma (fuzja*) paliwo w stopionej soli
Elementy schematu i etapy przemiany energii

    Dokąd ucieka energia? Diagram Sankeya

    diagram Sankeya · wartości typowe, zaokrąglone · 100 % = energia na wejściu

    02

    Zostań dyspozytorem: utrzymaj 50 Hz

    Na wykresie jest prognoza zapotrzebowania całej Polski na jedną dobę. Ustawiaj moc elektrowni tak, żeby produkcja w każdej chwili równała się zużyciu. Gdy prądu brakuje, generatory zwalniają i częstotliwość spada; gdy jest go za dużo — rośnie. Poza 49,0–51,0 Hz grozi odłączanie odbiorców, a poza 47,5–51,5 Hz bloki same się wyłączają: blackout.

    00:00

    Doba zaczyna się o północy

    Sieć jest zbilansowana. Za chwilę zapotrzebowanie zacznie się zmieniać — patrz na przerywaną linię prognozy i przesuwaj suwaki źródeł z wyprzedzeniem, bo węgiel, atom i geotermia zmieniają moc powoli.

    Skąd te liczby? Emisje, koszty i szybkość źródeł
    ŹródłoMoc w grzeZmiana mocyCO₂ z komina
    g/kWh
    CO₂ w cyklu życia*
    g/kWh
    Koszt zmienny
    zł/MWh

    Emisja bezpośrednia to CO₂ z komina podczas pracy (węgiel: mieszanka kamiennego i brunatnego). Cykl życia* to mediany z raportu IPCC (2014): budowa, wydobycie paliwa, praca i rozbiórka. Koszt zmienny to orientacyjnie paliwo i uprawnienia do emisji (przyjęto ok. 300 zł za tonę CO₂), bez kosztu budowy. Wszystkie liczby są przybliżone i zaokrąglone.

    03

    Dlaczego wysokie napięcie?

    Przesyłamy moc z elektrowni do miasta. Ta sama moc to może być duży prąd przy niskim napięciu albo mały prąd przy wysokim (P = U·I). Przewód grzeje się tym bardziej, im większy płynie prąd — i to z kwadratem: Pstraty = I²·R.

    Straty w linii
    –
    Moc tracona
    –
    Prąd w fazie
    –
    Dociera do miasta
    –
    dostarczonezamienione w ciepło w przewodach
    04

    Skąd Polska bierze prąd?

    Produkcja energii elektrycznej w Polsce według źródeł, w ciągu roku. dane przybliżone

    Miks produkcji, ok. 2024 r.

    udział w rocznej produkcji, wartości zaokrąglone
      Twoja doba
      zagraj

      Liczby różnią się nieco między źródłami i z roku na rok — udział węgla szybko spada, a słońca i wiatru rośnie. Pasek „Twoja doba” pokazuje miks z gry w sekcji 02.

      W liczbach (w przybliżeniu)

      • Ponad 20 GW paneli fotowoltaicznych, w dużej części na dachach domów, i ok. 10 GW farm wiatrowych na lądzie (2025 r.).
      • Zapotrzebowanie waha się od ok. 13–14 GW w letnie noce do ok. 27 GW w mroźne zimowe wieczory.
      • Średnio ok. 600–700 g CO₂ na każdą kilowatogodzinę — ponad dwa razy więcej niż średnio w Unii Europejskiej.
      • Sieć przesyłową 220 i 400 kV (kilkanaście tysięcy kilometrów linii) prowadzą Polskie Sieci Elektroenergetyczne.
      • Pierwsza elektrownia jądrowa (3 bloki, ok. 3,75 GW) jest planowana na Pomorzu, w gminie Choczewo.
      05

      Elektrownia fuzyjna*

      Słońce świeci, bo w jego wnętrzu lekkie jądra łączą się w cięższe. Na Ziemi próbujemy to powtórzyć od ponad 70 lat: rozgrzać paliwo do ok. 150 mln °C, utrzymać je z dala od ścian i odebrać ciepło. 1–6 zakładki

      * Elektrownia fuzyjna jeszcze nie istnieje — to projekt na przyszłość; poniżej, jak miałaby działać i gdzie trwają badania.

      Deuter + tryt → hel + neutron

      deuter (D)1 p + 1 n + tryt (T)1 p + 2 n fuzja hel-4 (cząstka α)3,5 MeV + neutron14,1 MeV razem 17,6 MeV · ok. 80 % energii unosi neutron

      Hel-4 i neutron ważą razem mniej niż deuter i tryt. Brakująca masa zamienia się w energię według wzoru Einsteina:

      Hel zostaje w plazmie i ją grzeje. Neutron nie ma ładunku, więc pole magnetyczne go nie zatrzyma — wylatuje i oddaje energię w płaszczu reaktora. To z niego pochodzi ciepło dla turbiny.

      Ile energii w kilogramie?

        Dlaczego aż tak gorąco?

        Jądra mają ładunek dodatni i się odpychają (bariera kulombowska, dla D–T rzędu kilkuset keV). Zderzają się dość mocno dopiero w plazmie o temperaturze ponad 100 mln °C — a i tak zbliżają się tylko dzięki kwantowemu tunelowaniu. Krzywa pokazuje szybkość reakcji ⟨σv⟩ dla różnych paliw.

        15 keV

        Krzywe: D–T, D–D i D–³He według parametryzacji Boscha i Hale’a (1992), p–¹¹B — obliczone z dopasowania czynnika astrofizycznego (wg Nevinsa i Swaina oraz nowszych pomiarów). Każda w swoim zakresie ważności. 1 keV ≈ 11,6 mln K.

        Kryterium Lawsona: gęsto, gorąco i długo

        Żeby plazma sama się grzała (zapłon), iloczyn gęstości n, temperatury T i czasu utrzymania energii τE musi przekroczyć ok. 3·10²¹ keV·s/m³ (dla D–T, przy ok. 15 keV). Temperaturę ustawiasz suwakiem obok.

        A jak to robi Słońce?

        W jądrze Słońca jest ok. 15 mln K — dziesięć razy chłodniej niż w tokamaku. Słońce łączy zwykłe protony (cykl p–p), a pierwszy krok wymaga przemiany protonu w neutron przez oddziaływanie słabe. Dlatego jest niesamowicie powolny: przeciętny proton czeka na swoją kolej miliardy lat.

        Słońce wygrywa ogromem: grawitacja ściska gaz do ok. 150 g/cm³ i trzyma go za darmo przez miliardy lat. Na Ziemi nie mamy takiej „butelki”, więc musimy użyć najłatwiejszego paliwa (D–T) i zrobić plazmę dużo gorętszą.

          Gęstość mocy w centrum Słońca według szacunków to ok. 280 W/m³ — mniej więcej tyle, co w gnijącym kompoście. Ciało człowieka: ok. 100 W na ok. 0,07 m³.

          06

          Jak to działa?

          Fizyka, która stoi za każdym gniazdkiem — w dziewięciu krokach.

          01

          Energia się nie tworzy, tylko zmienia postać

          W elektrowni węglowej energia chemiczna paliwa zamienia się w ciepło, ciepło w energię pary, para obraca turbinę (energia mechaniczna), a generator zamienia ruch w energię elektryczną. Na każdym etapie część energii ucieka jako ciepło. Miarą jest sprawność:

          η = PużytecznaPdostarczona

          Bloki węglowe mają zwykle 35–46 %, gazowo-parowe ok. 55–62 %, jądrowe ok. 33–37 %, a wodne nawet ok. 90 %.

          02

          Dlaczego tyle ciepła idzie do chłodni?

          Żaden silnik cieplny nie zamieni całego ciepła w pracę. Górną granicę wyznacza różnica temperatur pary i wody chłodzącej (sprawność Carnota, temperatury w kelwinach):

          ηmax = 1 − TzimnaTgorącapara 600 °C = 873 K, skraplacz 30 °C = 303 K → ηmax ≈ 65 %

          Prawdziwe turbiny mają tarcie i wiry, więc osiągają mniej. Ciepło odpadowe można wykorzystać: elektrociepłownie ogrzewają nim miasta.

          03

          Generator i 50 herców

          W generatorze wiruje elektromagnes, a w nieruchomych uzwojeniach wokół niego indukuje się napięcie przemienne — to indukcja elektromagnetyczna odkryta przez Faradaya. Częstotliwość zależy od obrotów:

          f = p · n60p — liczba par biegunów, n — obroty na minutę

          Dla p = 1 i 3000 obr/min wychodzi dokładnie 50 Hz. W elektrowniach jądrowych turbina często kręci się 1500 obr/min, a generator ma dwie pary biegunów.

          04

          Woda, wiatr i słońce

          P = η·ρ·g·Q·Hwoda: przepływ Q (m³/s) i spad H (m) P = ½·ρ·A·v³·Cpwiatr: 2× szybszy wiatr = 8× większa moc; Cp ≤ 16/27 ≈ 59,3 % (granica Betza) P = η·G·Asłońce: przy G ≈ 1000 W/m² panel o sprawności 21 % daje ok. 210 W z 1 m²
          05

          Częstotliwość zdradza bilans

          W każdej sekundzie elektrownie muszą wytwarzać tyle, ile zużywamy. Gdy brakuje mocy, energię oddają wirujące turbiny i generatory — zwalniają, a częstotliwość spada. W uproszczeniu (H — stała bezwładności, S — moc wirujących maszyn):

          2HSf0 · dfdt = Pwytw − Pzuż

          Po sekundach bloki same dodają mocy (regulacja pierwotna), a po minutach regulacja wtórna przywraca 50 Hz — w grze to Ty nią jesteś. Panele i wiatraki łączą się przez falowniki i nie dodają bezwładności.

          06

          Wysokie napięcie = małe straty

          Straty w przewodzie rosną z kwadratem prądu. Dla linii trójfazowej:

          I = P√3 · U,   Pstraty = 3·I²·R = P²·RU² R = ρ · LSρ — opór właściwy, L — długość, S — przekrój przewodu

          10 razy wyższe napięcie to 10 razy mniejszy prąd i aż 100 razy mniejsze straty. Transformator zmienia napięcie prawie bez strat — dlatego sieć ma wiele poziomów: 400 kV, 110 kV, 15 kV, 230 V.

          07

          Chłodzenie: woda albo powietrze

          Każda elektrownia parowa musi gdzieś oddać ciepło ze skraplacza. Najzimniejsza jest woda z rzeki lub morza (obieg otwarty) — daje najwyższą sprawność, ale potrzeba jej ok. 100–200 m³ na każdą MWh. Chłodnia mokra zużywa ok. 2–3 m³/MWh, bo woda paruje. Chłodnica sucha prawie nie zużywa wody, ale obniża sprawność o 1–3 punkty.

          Biały obłok nad chłodnią to para wodna, a nie dym — dym uchodzi kominem, i to tylko z elektrowni spalających paliwo.

          08

          Reaktory różnią się „wnętrzem”

          Każdy reaktor potrzebuje paliwa, chłodziwa, które odbiera ciepło, i zwykle moderatora, który spowalnia neutrony (woda, ciężka woda albo grafit). Reaktory prędkie moderatora nie mają.

          Od tego wyboru zależy, czy potrzebne jest wzbogacanie uranu, ile jest obiegów i jak gorąca jest para. Ale dalej każda elektrownia jądrowa ma turbinę, generator i skraplacz — jak węglowa.

          09

          Sterowalne i zależne od pogody

          Elektrownie sterowalne (węgiel, gaz, atom, woda ze zbiornikiem, geotermia, biomasa) dają moc na żądanie. Wiatr, słońce i elektrownie przepływowe zależą od pogody i rzeki, a pływy — od Księżyca.

          Dlatego sieć z dużą ilością OZE potrzebuje magazynów, szybkich bloków gazowych i dobrych prognoz. Współczynnik wykorzystania mocy mówi, jaką część roku elektrownia pracowałaby, gdyby zawsze działała na pełnej mocy.

          Czy wiesz, że…?

          1. Pół kontynentu kręci się w jednym rytmie. Sieć Europy kontynentalnej — od Portugalii po Polskę, Grecję i Turcję, a od 2022 r. także Ukrainę i Mołdawię — jest jedną siecią synchroniczną. Wszystkie jej generatory obracają się w tym samym takcie 50 Hz.
          2. Końce łopatek turbiny są szybsze od dźwięku. Łopatki ostatniego stopnia dużej turbiny parowej mają ponad metr długości. Przy 3000 obrotów na minutę ich końce pędzą z prędkością kilkuset metrów na sekundę — szybciej niż dźwięk w powietrzu (ok. 340 m/s).
          3. Żarnowiec to akumulator z wody. Gdy prądu jest za dużo, elektrownia szczytowo-pompowa pompuje wodę z Jeziora Żarnowieckiego do zbiornika na wzgórzu, a w szczycie wypuszcza ją przez turbiny o łącznej mocy ok. 700 MW. Odzyskuje przy tym ok. 3/4 włożonej energii.
          4. Gram paliwa fuzyjnego to ok. 8 ton ropy. Z 1 g mieszanki deuteru i trytu fuzja dałaby ok. 3,4·10¹¹ J — tyle, ile spalenie ok. 8 ton ropy naftowej albo ok. 15 ton węgla.
          5. Słońce grzeje słabiej niż kompost. W jądrze Słońca na metr sześcienny przypada tylko ok. 280 W — mniej niż w ludzkim ciele. Słońce świeci tak jasno, bo jest ogromne, a nie dlatego, że reakcje biegną w nim szybko.
          6. Kilogram toru to miliony razy więcej energii niż kilogram węgla. Rozszczepienie jednego jądra daje ok. 200 MeV. Gdyby cały tor zamienić w uran-233 i rozszczepić, z 1 kg byłoby ok. 8·10¹³ J — prawie 4 mln razy więcej niż z kilograma węgla.

          Co uprościliśmy?

          • Sprawności i straty to wartości typowe dla całych bloków przy pełnej mocy; przy mniejszej mocy sprawność zwykle spada.
          • Moce w grze są wzorowane na Polsce ok. 2025 r. (w zaokrągleniu). Polska nie ma jeszcze elektrowni jądrowej — w grze możesz ją mieć.
          • Czas w grze płynie ok. 300 razy szybciej (1 h = 12 s przy tempie 1×), a częstotliwość zmienia się w prawdziwym tempie, w sekundach.
          • Pomijamy wymianę prądu z sąsiadami, biomasę, elektrociepłownie, przeciążenia linii i długi rozruch bloków. Regulacja pierwotna to w modelu jeden automat o zapasie ±800 MW.
          • Emisje w grze są bezpośrednie (z komina). Magazyny nie emitują, ale oddają energię pobraną wcześniej z innych źródeł.
          • Sprawności typów elektrowni, wpływ chłodzenia i zużycie wody to wartości orientacyjne; w schemacie rysunki są uproszczone, a proporcje budynków — umowne.
          • Elektrownie fuzyjne* to projekty: przyjęliśmy parametry podobne do planowanego europejskiego DEMO (ok. 2 GW fuzji, ok. 500 MW netto). W bilansie mocy całe grzanie plazmy wraca jako ciepło, neutrony niosą stałą część energii, a potrzeby własne to procent mocy brutto. Model magnetycznej butelki pokazuje dryfy jakościowo, w powiększeniu. Kryterium Lawsona liczymy bez strat promieniowania.
          • Reaktor torowy na stopionych solach* to rysunek poglądowy wzorowany na eksperymentach (MSRE, TMSR-LF1); sprawność ok. 45 % to wartość zakładana w projektach, nie zmierzona w elektrowni.

          Wyzwania

          Strona sama wykryje, kiedy się uda. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

            Ukończone: 0 z 8