← Laboratorium Kosmos · ogólna teoria względności

Horyzont

Czarna dziura — jak zagina światło

Każdy piksel poniżej to promień światła, którego lot wokół czarnej dziury liczymy krok po kroku z ogólnej teorii względności. Okrąż ją, zbliż się, wyłącz zakrzywianie światła — i zobacz, dlaczego dysk widać jednocześnie nad czarnym cieniem i pod nim.

Przygotowanie…
Przeciągnij, by okrążyć · ←→↑↓ · +− bliżej / dalej

Jak to działa?

Fizyka w kilku wzorach — bez strachu.

Horyzont zdarzeń

Czarna dziura to obszar, z którego nic — nawet światło — nie może uciec. Jego granicą jest horyzont zdarzeń o promieniu Schwarzschilda:

rs = 2GMc²

G to stała grawitacji, M — masa, c — prędkość światła. Słońce musiałoby się skurczyć do kuli o promieniu ok. 3 km, a Ziemia — do ok. 9 mm.

Jak liczymy drogę światła

W płaszczyźnie lotu promienia opisujemy go kątem φ i odwrotnością odległości u = 1/r. Ogólna teoria względności daje proste równanie (w jednostkach, w których G = c = 1):

d²udφ² = −u + 3Mu²

Bez członu 3Mu² wychodzi linia prosta — ten jeden dodatkowy człon zagina promienie. Program śledzi promienie wstecz, od kamery w stronę sceny, i całkuje równanie metodą Rungego–Kutty 4. rzędu (RK4). Promień może wpaść pod horyzont (czerń), przeciąć dysk (świecący gaz) albo uciec do gwiazd.

Sfera fotonowa i cień

W odległości r = 3GM/c² = 1,5 rs światło może krążyć po okręgu — to sfera fotonowa (orbita niestabilna). Promienie mijające dziurę bliżej niż b = 3√3 GM/c² ≈ 2,6 rs zostają połknięte, więc cień wydaje się 2,6 razy większy od horyzontu. Daleko od dziury promień ugina się o kąt:

α ≈ 4GMc² b

To dwa razy więcej, niż wynikałoby z fizyki Newtona. Właśnie to zmierzono podczas zaćmienia Słońca w 1919 roku: światło gwiazd przy brzegu tarczy ugina się o 1,75″.

Dysk akrecyjny i efekt Dopplera

Gaz krąży wokół dziury i rozgrzewa się tarciem. Najbliższa stabilna orbita (ISCO) leży w 3 rs — tam zaczyna się dysk, a gaz pędzi z prędkością połowy prędkości światła. Strona lecąca ku nam jest jaśniejsza i bardziej niebieska, odlatująca — ciemniejsza i czerwieńsza. Do tego światło traci energię, wydostając się z pola grawitacyjnego. Oba efekty łączy czynnik g:

g = νobsνemitIobs ∝ g⁴ Iemit

Dla gazu na orbicie kołowej g = √(1 − 3M/r) / (1 − Ωλ), gdzie Ω to prędkość kątowa gazu, a λ — moment pędu fotonu na jednostkę energii (dla kamery bardzo daleko).

Czas i siły pływowe

Zegar zawieszony nieruchomo w odległości r chodzi wolniej niż zegar daleko od dziury:

Δtsondy = Δtdaleko · 1 − rs/r

Przy r = 4/3 rs czas płynie dwa razy wolniej, a na samym horyzoncie — z punktu widzenia dalekiego obserwatora — staje. Różnica przyciągania między głową a stopami (wzrost L) wynosi w przybliżeniu:

Δa ≈ 2GM · Lr³

Na horyzoncie r = rs ∝ M, więc Δa maleje jak 1/M². Im większa dziura, tym łagodniej przy jej brzegu.

Soczewkowanie grawitacyjne

Masa między nami a daleką galaktyką ugina jej światło. Gdy wszystko leży w jednej linii, obraz rozciąga się w pierścień Einsteina o promieniu kątowym:

θE = 4GMc² · DLSDL DS

DL i DS to odległości do soczewki i do źródła, DLS — między nimi. Prawdziwe położenie źródła β i położenie obrazu θ wiąże równanie soczewki β = θ − θE²/θ, a jasność rośnie μ razy:

μ = u² + 2u u² + 4,u = β/θE

Fale grawitacyjne

Dwie krążące masy falują czasoprzestrzenią i tracą energię, więc zbliżają się i krążą coraz szybciej. Częstotliwość fali rośnie, aż do zlania — to „ćwierknięcie”. Jego tempo zależy od masy świergotowej:

ℳ = (m1m2)3/5(m1 + m2)1/5τ = 5256(πf)−8/3Gℳc³−5/3

Dla GW150914 ℳ ≈ 28 mas Słońca, więc od 35 Hz do zlania mija tylko ok. 0,2 s. Po zlaniu nowa dziura „dzwoni” jak uderzony dzwon (ok. 250 Hz) i szybko cichnie.

Promieniowanie Hawkinga

Stephen Hawking pokazał w 1974 r., że po uwzględnieniu fizyki kwantowej czarna dziura świeci jak bardzo zimne ciało o temperaturze:

T = ħc³8πGMkB ≈ 6·10⁻⁸ K · M☉Mtparowania ∝ M³

Im większa dziura, tym zimniejsza i tym dłużej paruje: dziura o masie Słońca potrzebowałaby ok. 2·10⁶⁷ lat — to ok. 10⁵⁷ razy więcej niż wiek Wszechświata. Na razie promieniowania Hawkinga nie zaobserwowano. Otwarte pozostaje pytanie, co dzieje się z informacją o tym, co wpadło do dziury, gdy ta wyparuje (paradoks informacyjny).

Wirujące czarne dziury (Kerra)

ergosfera horyzont oś obrotu

Prawdziwe czarne dziury zwykle wirują (rozwiązanie Kerra, 1963). Wirująca dziura porywa ze sobą czasoprzestrzeń — to wleczenie układów odniesienia. W ergosferze (na rysunku dla szybkiego obrotu, a = 0,9) nic nie może stać w miejscu: wszystko musi krążyć razem z dziurą, choć da się jeszcze z niej uciec. Horyzont jest mniejszy niż dla dziury nieobracającej się, a ISCO przy bardzo szybkim obrocie zbliża się do horyzontu. Nasz symulator w trybie 1 pokazuje dziurę nieobracającą się (Schwarzschilda).

Uproszczenia modelu

  • Śledzenie promieni: czarna dziura się nie obraca (Schwarzschild); kamera wisi nieruchomo, więc pomijamy aberrację jej ruchu.
  • Dysk jest nieskończenie cienki i półprzezroczysty; jego jasność (∝ g⁴) i barwy są umowne — temperaturę przeskalowano do barw widzialnych. Pomijamy czas przelotu światła; tło leży nieskończenie daleko.
  • Drogi promieni liczymy raz dla każdej odległości kamery (tabela ok. 4000 orbit) i interpolujemy.
  • Soczewkowanie: masa punktowa w przybliżeniu słabego pola; odległości i skala umowne.
  • Dylatacja czasu dotyczy obserwatora zawieszonego nieruchomo. Czas parowania Hawkinga liczymy dla samych fotonów.
  • S2: orbita keplerowska (bez drobnej precesji Schwarzschilda, którą też zmierzono w 2020 r.).
  • Fale grawitacyjne: najniższy rząd przybliżenia (wzór kwadrupolowy) i schematyczne zlanie; amplituda i odległości na rysunku nie w skali.

Czy wiesz, że…?

  • 10 kwietnia 2019 r. Teleskop Horyzontu Zdarzeń (EHT) pokazał pierwsze zdjęcie cienia czarnej dziury: M87* o masie ok. 6,5 mld mas Słońca, odległej o 55 mln lat świetlnych. 12 maja 2022 r. dołączyło zdjęcie Sgr A* ze środka naszej Galaktyki (ok. 4 mln mas Słońca). EHT to sieć radioteleskopów na kilku kontynentach, działająca jak jeden teleskop wielkości Ziemi.
  • 14 września 2015 r. detektory LIGO po raz pierwszy zarejestrowały fale grawitacyjne (GW150914) — drgania czasoprzestrzeni po zderzeniu dwóch czarnych dziur o masach ok. 36 i 29 mas Słońca, 1,3 mld lat świetlnych od nas. W ułamku sekundy wypromieniowały energię równą ok. 3 masom Słońca.
  • Na sferze fotonowej (1,5 rs) światło może okrążać dziurę. Gdybyś tam stał i patrzył przed siebie wzdłuż orbity, zobaczyłbyś własne plecy — światło od nich obiegłoby dziurę i wróciło do twoich oczu.

Wyzwania

    0 / 4