- Czarny cieńPromienie, które wpadły pod horyzont. Cień jest ok. 2,6 razy większy niż sam horyzont.
- Pierścień fotonowyCienka świetlista linia na brzegu cienia: światło, które okrążyło dziurę raz albo więcej razy.
- Łuk nad cieniemTo tylna część dysku! Jej światło zagina się nad dziurą. Spód dysku widać jako cienki łuk pod cieniem.
- Jaśniejsza stronaTam gaz pędzi ku tobie z prędkością sięgającą połowy prędkości światła — efekt Dopplera.
Czas zwalnia
—
Spaghettifikacja
Astronauta (2 m wzrostu) wisi w tej samej odległości co sonda, liczonej w rs. Grawitacja ciągnie jego stopy mocniej niż głowę — ta różnica to siła pływowa.
Kalkulator: horyzont i parowanie
Podaj masę — policzymy promień horyzontu rs = 2GM/c², temperaturę promieniowania Hawkinga i czas, po jakim dziura by wyparowała.
Gwiazda S2 wokół Sgr A*
Orbita w prawdziwym kształcie, widziana „z góry” (na niebie oglądamy ją pod kątem). Okres ok. 16 lat, mimośród 0,88, perycentrum ok. 120 au — cztery razy dalej niż Neptun od Słońca. Z ruchu S2 i innych gwiazd wyliczono masę Sgr A*: ok. 4,3 mln mas Słońca w obszarze mniejszym niż orbita S2. Za to odkrycie Reinhard Genzel i Andrea Ghez otrzymali Nagrodę Nobla z fizyki w 2020 r. — razem z Rogerem Penrose’em, który wykazał, że czarne dziury wynikają z teorii Einsteina.
Trzy rodziny
Skala mas: czarne dziury gwiazdowe od kilku do ponad stu mas Słońca, pośrednie od stu do stu tysięcy, supermasywne od stu tysięcy do miliardów mas Słońca.
Jak rodzi się czarna dziura
- Gwiazda o masie ponad ok. 20 mas Słońca spala paliwo i kończy życie wybuchem supernowej (albo zapada się prawie bez wybuchu).
- Jeśli zostaje jądro poniżej granicy Chandrasekhara (ok. 1,4 masy Słońca) — mamy białego karła (te powstają z lżejszych gwiazd).
- Cięższe jądro zgniata elektrony z protonami w neutrony: powstaje gwiazda neutronowa. Utrzyma się tylko do granicy (zwanej granicą TOV) — według obecnej wiedzy ok. 2–3 mas Słońca; dokładnej wartości wciąż nie znamy.
- Powyżej tej granicy nic nie powstrzyma zapadania: rodzi się czarna dziura.
—
Więcej o życiu i śmierci gwiazd: Gwiazdy — od narodzin do supernowej.
- 14 września 2015 r.Oba detektory LIGO (Hanford i Livingston) zarejestrowały sygnał w odstępie 7 ms. Ogłoszono to 11 lutego 2016 r.
- 36 + 29 → 62 masy SłońcaBrakujące ok. 3 masy Słońca zamieniły się w energię fal: E = mc² ≈ 5·10⁴⁷ J, w ułamku sekundy.
- Mniej niż protonFala zmieniła długość 4-kilometrowych ramion detektora o ok. 4·10⁻¹⁸ m — kilkaset razy mniej niż średnica protonu.
- Nobel 2017Rainer Weiss, Barry Barish i Kip Thorne. Thorne doradzał też przy filmie „Interstellar” — obraz czarnej dziury Gargantua liczono z jego równań.
Jak to działa?
Fizyka w kilku wzorach — bez strachu.
Horyzont zdarzeń
Czarna dziura to obszar, z którego nic — nawet światło — nie może uciec. Jego granicą jest horyzont zdarzeń o promieniu Schwarzschilda:
rs = 2GMc²G to stała grawitacji, M — masa, c — prędkość światła. Słońce musiałoby się skurczyć do kuli o promieniu ok. 3 km, a Ziemia — do ok. 9 mm.
Jak liczymy drogę światła
W płaszczyźnie lotu promienia opisujemy go kątem φ i odwrotnością odległości u = 1/r. Ogólna teoria względności daje proste równanie (w jednostkach, w których G = c = 1):
d²udφ² = −u + 3Mu²Bez członu 3Mu² wychodzi linia prosta — ten jeden dodatkowy człon zagina promienie. Program śledzi promienie wstecz, od kamery w stronę sceny, i całkuje równanie metodą Rungego–Kutty 4. rzędu (RK4). Promień może wpaść pod horyzont (czerń), przeciąć dysk (świecący gaz) albo uciec do gwiazd.
Sfera fotonowa i cień
W odległości r = 3GM/c² = 1,5 rs światło może krążyć po okręgu — to sfera fotonowa (orbita niestabilna). Promienie mijające dziurę bliżej niż b = 3√3 GM/c² ≈ 2,6 rs zostają połknięte, więc cień wydaje się 2,6 razy większy od horyzontu. Daleko od dziury promień ugina się o kąt:
α ≈ 4GMc² bTo dwa razy więcej, niż wynikałoby z fizyki Newtona. Właśnie to zmierzono podczas zaćmienia Słońca w 1919 roku: światło gwiazd przy brzegu tarczy ugina się o 1,75″.
Dysk akrecyjny i efekt Dopplera
Gaz krąży wokół dziury i rozgrzewa się tarciem. Najbliższa stabilna orbita (ISCO) leży w 3 rs — tam zaczyna się dysk, a gaz pędzi z prędkością połowy prędkości światła. Strona lecąca ku nam jest jaśniejsza i bardziej niebieska, odlatująca — ciemniejsza i czerwieńsza. Do tego światło traci energię, wydostając się z pola grawitacyjnego. Oba efekty łączy czynnik g:
g = νobsνemitIobs ∝ g⁴ IemitDla gazu na orbicie kołowej g = √(1 − 3M/r) / (1 − Ωλ), gdzie Ω to prędkość kątowa gazu, a λ — moment pędu fotonu na jednostkę energii (dla kamery bardzo daleko).
Czas i siły pływowe
Zegar zawieszony nieruchomo w odległości r chodzi wolniej niż zegar daleko od dziury:
Δtsondy = Δtdaleko · 1 − rs/rPrzy r = 4/3 rs czas płynie dwa razy wolniej, a na samym horyzoncie — z punktu widzenia dalekiego obserwatora — staje. Różnica przyciągania między głową a stopami (wzrost L) wynosi w przybliżeniu:
Δa ≈ 2GM · Lr³Na horyzoncie r = rs ∝ M, więc Δa maleje jak 1/M². Im większa dziura, tym łagodniej przy jej brzegu.
Soczewkowanie grawitacyjne
Masa między nami a daleką galaktyką ugina jej światło. Gdy wszystko leży w jednej linii, obraz rozciąga się w pierścień Einsteina o promieniu kątowym:
θE = 4GMc² · DLSDL DSDL i DS to odległości do soczewki i do źródła, DLS — między nimi. Prawdziwe położenie źródła β i położenie obrazu θ wiąże równanie soczewki β = θ − θE²/θ, a jasność rośnie μ razy:
μ = u² + 2u u² + 4,u = β/θEFale grawitacyjne
Dwie krążące masy falują czasoprzestrzenią i tracą energię, więc zbliżają się i krążą coraz szybciej. Częstotliwość fali rośnie, aż do zlania — to „ćwierknięcie”. Jego tempo zależy od masy świergotowej:
ℳ = (m1m2)3/5(m1 + m2)1/5τ = 5256(πf)−8/3Gℳc³−5/3Dla GW150914 ℳ ≈ 28 mas Słońca, więc od 35 Hz do zlania mija tylko ok. 0,2 s. Po zlaniu nowa dziura „dzwoni” jak uderzony dzwon (ok. 250 Hz) i szybko cichnie.
Promieniowanie Hawkinga
Stephen Hawking pokazał w 1974 r., że po uwzględnieniu fizyki kwantowej czarna dziura świeci jak bardzo zimne ciało o temperaturze:
T = ħc³8πGMkB ≈ 6·10⁻⁸ K · M☉Mtparowania ∝ M³Im większa dziura, tym zimniejsza i tym dłużej paruje: dziura o masie Słońca potrzebowałaby ok. 2·10⁶⁷ lat — to ok. 10⁵⁷ razy więcej niż wiek Wszechświata. Na razie promieniowania Hawkinga nie zaobserwowano. Otwarte pozostaje pytanie, co dzieje się z informacją o tym, co wpadło do dziury, gdy ta wyparuje (paradoks informacyjny).
Wirujące czarne dziury (Kerra)
Prawdziwe czarne dziury zwykle wirują (rozwiązanie Kerra, 1963). Wirująca dziura porywa ze sobą czasoprzestrzeń — to wleczenie układów odniesienia. W ergosferze (na rysunku dla szybkiego obrotu, a = 0,9) nic nie może stać w miejscu: wszystko musi krążyć razem z dziurą, choć da się jeszcze z niej uciec. Horyzont jest mniejszy niż dla dziury nieobracającej się, a ISCO przy bardzo szybkim obrocie zbliża się do horyzontu. Nasz symulator w trybie 1 pokazuje dziurę nieobracającą się (Schwarzschilda).
Uproszczenia modelu
- Śledzenie promieni: czarna dziura się nie obraca (Schwarzschild); kamera wisi nieruchomo, więc pomijamy aberrację jej ruchu.
- Dysk jest nieskończenie cienki i półprzezroczysty; jego jasność (∝ g⁴) i barwy są umowne — temperaturę przeskalowano do barw widzialnych. Pomijamy czas przelotu światła; tło leży nieskończenie daleko.
- Drogi promieni liczymy raz dla każdej odległości kamery (tabela ok. 4000 orbit) i interpolujemy.
- Soczewkowanie: masa punktowa w przybliżeniu słabego pola; odległości i skala umowne.
- Dylatacja czasu dotyczy obserwatora zawieszonego nieruchomo. Czas parowania Hawkinga liczymy dla samych fotonów.
- S2: orbita keplerowska (bez drobnej precesji Schwarzschilda, którą też zmierzono w 2020 r.).
- Fale grawitacyjne: najniższy rząd przybliżenia (wzór kwadrupolowy) i schematyczne zlanie; amplituda i odległości na rysunku nie w skali.
Czy wiesz, że…?
- 10 kwietnia 2019 r. Teleskop Horyzontu Zdarzeń (EHT) pokazał pierwsze zdjęcie cienia czarnej dziury: M87* o masie ok. 6,5 mld mas Słońca, odległej o 55 mln lat świetlnych. 12 maja 2022 r. dołączyło zdjęcie Sgr A* ze środka naszej Galaktyki (ok. 4 mln mas Słońca). EHT to sieć radioteleskopów na kilku kontynentach, działająca jak jeden teleskop wielkości Ziemi.
- 14 września 2015 r. detektory LIGO po raz pierwszy zarejestrowały fale grawitacyjne (GW150914) — drgania czasoprzestrzeni po zderzeniu dwóch czarnych dziur o masach ok. 36 i 29 mas Słońca, 1,3 mld lat świetlnych od nas. W ułamku sekundy wypromieniowały energię równą ok. 3 masom Słońca.
- Na sferze fotonowej (1,5 rs) światło może okrążać dziurę. Gdybyś tam stał i patrzył przed siebie wzdłuż orbity, zobaczyłbyś własne plecy — światło od nich obiegłoby dziurę i wróciło do twoich oczu.