← Laboratorium

PIERWIASTKI

Układ okresowy · 118 pierwiastków · 7 okresów · 18 grup

Kliknij pierwiastek, aby otworzyć jego kartę: dane, związki chemiczne i ciekawostkę.

Jak czytać układ okresowy

Pierwiastki ułożone są według rosnącej liczby atomowej Z — liczby protonów w jądrze, równej liczbie elektronów w obojętnym atomie.

Okresy i grupy

  • Okres (wiersz) mówi, ile powłok elektronowych ma atom: sód w 3. okresie ma elektrony na trzech powłokach K, L i M.
  • Grupa (kolumna) łączy pierwiastki o podobnej zewnętrznej powłoce — dlatego reagują podobnie. Metale alkaliczne z grupy 1 mają po jednym elektronie walencyjnym, halogeny z grupy 17 — po siedem, a gazy szlachetne mają powłokę zamkniętą.
liczba elektronów walencyjnych = nr grupy (grupy 1–2)  ·  nr grupy − 10 (grupy 13–18)np. tlen w grupie 16 ma 16 − 10 = 6 elektronów walencyjnych; wyjątek: hel ma 2

Skąd taki kształt tablicy?

Elektrony zapełniają kolejno podpowłoki s (2 elektrony), p (6), d (10) i f (14). Stąd bloki o szerokości 2, 6, 10 i 14 kolumn. Pełna tablica miałaby 32 kolumny, więc 14 lantanowców i 14 aktynowców (blok f) wyciąga się pod spód.

Trendy — sprawdź je na mapach właściwości

  • Elektroujemność rośnie w okresie od lewej do prawej i maleje w grupie z góry na dół. Rekordzistą jest fluor (3,98), najmniejszą zmierzoną ma cez (0,79).
  • Promień atomowy maleje w okresie (rosnący ładunek jądra mocniej przyciąga elektrony) i rośnie w grupie (przybywa powłok).

Wzory

M = Σ ni · Ai    M(H2O) = 2 · 1,008 + 15,999 = 18,015 g/molmasa molowa: suma mas atomowych wszystkich atomów we wzorze
Σ ni · si = 0    H2SO4: 2 · (+1) + x + 4 · (−2) = 0 ⇒ x = +6w obojętnym związku stopnie utlenienia s sumują się do zera
ΔE = |EA − EB|    NaCl: 3,16 − 0,93 = 2,23umownie: ΔE < 0,4 — wiązanie kowalencyjne niespolaryzowane, 0,4–1,7 — spolaryzowane, > 1,7 — przeważnie jonowe

Uproszczenia i źródła: wartości zaokrąglone wg CRC Handbook i IUPAC; gęstość gazów podano w 0 °C, temperatury przemian pod ciśnieniem 1 atm. Temperatury wrzenia metali trudnotopliwych różnią się w źródłach nawet o kilkadziesiąt stopni. Promień atomowy to promień kowalencyjny (Cordero i in., 2008). Elektroujemności niektórych lantanowców i ciężkich pierwiastków nie są dobrze wyznaczone, więc je pominięto. Rysunki cząsteczek są schematyczne: kąty i długości wiązań przybliżone. Rok odkrycia to rok rozpoznania pierwiastka (dla części z nich metal otrzymano później).

Czy wiesz, że…?

  • Mendelejew zostawił w swojej tablicy z 1869 r. puste miejsca i przewidział właściwości brakujących pierwiastków. Gal (1875), skand (1879) i german (1886) odkryto później — zgodnie z jego przewidywaniami.
  • Około 99 % masy ludzkiego ciała tworzy zaledwie sześć pierwiastków: tlen, węgiel, wodór, azot, wapń i fosfor.
  • Dwa pierwiastki upamiętniają Polskę: polon (od łac. Polonia) i kopernik (na cześć Mikołaja Kopernika), a kiur — Marię Skłodowską-Curie i jej męża.

Wyzwania

  • Znajdź pierwiastek o największej elektroujemnościWłącz mapę „Elektroujemność” i otwórz kartę rekordzisty.do zrobienia
  • Zbuduj sól kuchennąOtwórz kolejno karty obu pierwiastków, z których składa się NaCl — np. sód, a potem z karty związku przejdź do chloru.do zrobienia
  • Cofnij się do roku 1869Włącz mapę „Rok odkrycia” i ustaw suwak na rok, w którym Mendelejew opublikował swoją tablicę. Ile pierwiastków wtedy znano?do zrobienia
  • Znajdź metal, który topi się w dłoniOtwórz kartę metalu, który topi się poniżej temperatury ciała (37 °C) — pomoże mapa temperatury topnienia.do zrobienia
  • Odkryj 5 związków organicznychOtwórz karty pięciu różnych związków organicznych w zakładce „Związki”. Postęp: 0/5do zrobienia