Jak działa ocean powietrza?
Atmosfera waży ok. 5,1 · 10¹⁸ kg. Ciśnienie przy powierzchni to po prostu ciężar słupa powietrza nad każdym metrem kwadratowym: 101 325 Pa, czyli ok. 100 kN na m² — jak ciężar ok. 10 ton. Nie czujemy go, bo naciska ze wszystkich stron jednakowo, a płyny i powietrze w naszym ciele mają podobne ciśnienie.
Wzór barometryczny
p(h) = p0 · e−h/H, H = RTMg ≈ 8,4 kmKażde kolejne H ≈ 8,4 km w górę zmniejsza ciśnienie ok. e ≈ 2,72 razy. Wzór jest ścisły tylko dla stałej temperatury. W symulacji liczymy dokładniej, warstwa po warstwie, z Atmosfery Standardowej USA 1976: w każdej warstwie temperatura zmienia się liniowo z wysokością, a ciśnienie spełnia równanie równowagi hydrostatycznej:
p = pb · (TbTb + L(h − hb))gM/(RL)L — gradient temperatury warstwy, np. −6,5 K/km w troposferzeDaje to T = 216,65 K (−56,5 °C) i p ≈ 22,6 kPa na wysokości 11 km (ściślej: 11 km geopotencjalnych, czyli ok. 11,02 km nad morzem), a połowę ciśnienia z poziomu morza na ok. 5,5 km. Masa powietrza nad nami jest proporcjonalna do ciśnienia, więc połowa całej atmosfery leży poniżej ok. 5,5 km, a 90 % — poniżej ok. 16 km.
Dlaczego temperatura raz spada, a raz rośnie?
- Troposfera jest grzana od dołu przez nagrzaną powierzchnię, więc ku górze jest zimniej (średnio 6,5 °C na km).
- Stratosferę grzeje ozon, który pochłania ultrafiolet — temperatura rośnie aż do ok. 0 °C na ok. 50 km.
- Mezosfera ma mało ozonu i silnie wypromieniowuje ciepło — przy mezopauzie (ok. 85 km) jest ok. −90 °C.
- Termosferę grzeje najbardziej energetyczne promieniowanie Słońca (dalekie UV i rentgenowskie). Temperatura to średnia energia ruchu cząsteczek — tu sięga kilkuset, a przy aktywnym Słońcu ponad 1 000 °C. Mimo to nie poczulibyśmy gorąca: cząsteczek jest setki miliardów razy mniej niż przy ziemi, więc prawie nie przekazują ciepła. Termometr w cieniu wychładzałby się, bo szybciej traci energię przez promieniowanie, niż zyskuje ją od rzadkich zderzeń.
Woda wrze niżej, gdy ciśnienie maleje
log10 pmmHg = 8,07131 − 1730,63233,426 + trównanie Antoine’a dla wody (1–100 °C)Woda wrze, gdy ciśnienie jej pary zrówna się z ciśnieniem otoczenia. Na Rysach to ok. 92 °C, na Evereście ok. 70–72 °C, a na ok. 19 km — w 37 °C. Poniżej punktu potrójnego (611,657 Pa, ok. 34–35 km) woda w ogóle nie może być cieczą.
Kolor nieba: rozpraszanie Rayleigha
Irozpr ∝ 1λ4, I(450 nm)I(700 nm) = (700450)4 ≈ 5,9Cząsteczki azotu i tlenu są tysiące razy mniejsze od długości fali światła i rozpraszają niebieskie światło kilka razy silniej niż czerwone. Gdy Słońce stoi nisko, jego światło przechodzi przez kilkadziesiąt razy grubszą warstwę powietrza (przy horyzoncie ok. 38 razy) i po drodze traci większość niebieskiego — zostaje pomarańcz i czerwień. Krople w chmurach i aerozole są porównywalne z długością fali lub większe (rozpraszanie Mie) i rozpraszają wszystkie barwy prawie jednakowo, dlatego chmury są białe, a mgiełka szarawa.
Bilans energii i efekt cieplarniany
F = σT4, Te = (S0(1 − A)4σ)1/4 ≈ 255 KPrawo Stefana–Boltzmanna (σ = 5,67 · 10⁻⁸ W/(m²·K⁴)) mówi, ile promieniuje ciało o temperaturze T. Ziemia pochłania średnio S0(1 − A)/4 ≈ 238 W/m² (czynnik 4 to stosunek powierzchni kuli do tarczy, która przechwytuje światło). Bez atmosfery pochłaniającej podczerwień jej temperatura wynosiłaby ok. 255 K (−18 °C), a średnia obserwowana to ok. 288 K (+15 °C). W modelu jednej szarej warstwy, która pochłania część ε podczerwieni:
Ts = Te · (22 − ε)1/4ε ≈ 0,78 daje ok. 288 K ΔF ≈ 5,35 · ln(CC0) W/m², ΔT ≈ ECS · ΔFΔF2×5,35 · ln 2 ≈ 3,71 W/m²Równowagowa czułość klimatu (ECS) to ocieplenie po podwojeniu CO₂ i ustaleniu się równowagi. Według IPCC AR6 najlepsze oszacowanie to 3 °C, a zakres prawdopodobny 2,5–4 °C. Zależność od stężenia jest logarytmiczna: każde kolejne podwojenie daje podobny przyrost wymuszenia.
Unoszące się powietrze i halny
Γd = gcp ≈ 9,8 K/km, Γw ≈ 4–7 K/km, zchmur ≈ 125 m · (T − Td)Wznoszące się powietrze rozpręża się i ochładza o ok. 9,8 °C na km (sucha adiabata). Gdy osiągnie punkt rosy, para skrapla się i oddaje ciepło — dalej ochładza się tylko o ok. 5–6 °C na km przy typowych temperaturach (wilgotna adiabata; im zimniej, tym bliżej suchej). Przy halnym powietrze traci wilgoć w postaci deszczu po stronie słowackiej, a po polskiej stronie opada i ogrzewa się już o pełne 9,8 °C na km. Na dole jest więc cieplej i dużo suszej niż po drugiej stronie gór.
- Profil temperatury to Atmosfera Standardowa USA 1976 (średnie szerokości, umiarkowana aktywność Słońca). Prawdziwa atmosfera zmienia się z porą roku, szerokością i pogodą; temperatura termosfery zależy silnie od aktywności Słońca. Powyżej 86 km ciśnienie i gęstość bierzemy z tablic tego modelu i interpolujemy.
- Ciśnienie cząstkowe tlenu liczymy z udziału 20,95 %, co jest dokładne do ok. 85 km. Wyżej skład się zmienia (przeważa tlen atomowy, potem hel i wodór), więc tam podajemy je tylko orientacyjnie.
- Kolor nieba: tylko pojedyncze rozpraszanie, trzy długości fali (680, 550 i 440 nm), wykładnicze profile gęstości, balans bieli dopasowany do światła Słońca. Pomijamy rozpraszanie wielokrotne, dlatego zmierzch jest tu ciemniejszy niż w naturze. Pył na Marsie opisujemy prostym modelem fenomenologicznym.
- Efekt cieplarniany: szare warstwy przezroczyste dla światła widzialnego i pochłaniające jednakowo całą podczerwień; bez konwekcji, chmur i sprzężeń. To model do zrozumienia mechanizmu, a nie prognoza.
- Halny: jedna cząstka powietrza, pseudoadiabatyczne wznoszenie (cała skroplona woda wypada jako opad), ciśnienie z atmosfery standardowej. W rzeczywistości ciepło halnego bierze się też z opadania powietrza z wyższych warstw.
- Puszka i butelka: gaz doskonały przy stałej objętości, kształt zgniecenia jest umowny.