← Laboratorium Kosmos · Ziemia jako planeta

Eksperyment · Kosmos

Atmosfera — ocean powietrza nad nami

Żyjemy na dnie oceanu powietrza. Na każdy metr kwadratowy naciska ono z siłą ok. 100 kN — tyle, ile waży ok. 10 ton. Wznieś się od Rysów po orbitę ISS, sprawdź, dlaczego niebo jest niebieskie, a zachód czerwony, policz, ile stopni daje Ziemi efekt cieplarniany, wywołaj halny nad Zakopanem i porównaj atmosfery innych światów.

„Niebo jest niebieskie, bo odbija się w nim ocean”powietrze rozprasza krótkie fale silniej: ∝ 1/λ⁴

Najedź lub dotknij, aby odczytać wartości. Przeciągnij myszą w pionie, aby przewinąć; Ctrl + kółko lub szczypanie przybliża.

Warstwa ozonowa — tarcza przed UV stratosfera, ok. 15–35 km

Ozon (O₃) pochłania prawie całe UV-C i większość UV-B, czyli promieniowania, które uszkadza DNA. To ono ogrzewa stratosferę — dlatego tam temperatura rośnie z wysokością. Gdyby cały ozon nad nami sprężyć do ciśnienia przy powierzchni, utworzyłby warstwę grubości tylko ok. 3 mm (ok. 300 jednostek Dobsona). Od lat 80. XX w. nad Antarktydą każdej wiosny pojawia się dziura ozonowa: związki chloru i bromu z freonów i halonów niszczą ozon na powierzchni lodowych chmur stratosferycznych.

Protokół montrealski1987zakaz freonów, ratyfikowany przez wszystkie państwa ONZ
Ozon nad Antarktydąok. 2066powrót do poziomu z 1980 r. (WMO/UNEP 2022)
Reszta świataok. 2040Arktyka ok. 2045 — wg tej samej oceny

To jeden z największych sukcesów współpracy międzynarodowej w ochronie środowiska. Wielkość dziury zmienia się z roku na rok, bo zależy też od pogody w stratosferze, a daty odbudowy to prognozy.

1–6 tryby ↑↓ wysokość (tryb 1) Shift+↑↓ większy krok +− przybliżenie L skala log / liniowa

Jak działa ocean powietrza?

Atmosfera waży ok. 5,1 · 10¹⁸ kg. Ciśnienie przy powierzchni to po prostu ciężar słupa powietrza nad każdym metrem kwadratowym: 101 325 Pa, czyli ok. 100 kN na m² — jak ciężar ok. 10 ton. Nie czujemy go, bo naciska ze wszystkich stron jednakowo, a płyny i powietrze w naszym ciele mają podobne ciśnienie.

Wzór barometryczny

p(h) = p0 · e−h/H,   H = RTMg ≈ 8,4 km

Każde kolejne H ≈ 8,4 km w górę zmniejsza ciśnienie ok. e ≈ 2,72 razy. Wzór jest ścisły tylko dla stałej temperatury. W symulacji liczymy dokładniej, warstwa po warstwie, z Atmosfery Standardowej USA 1976: w każdej warstwie temperatura zmienia się liniowo z wysokością, a ciśnienie spełnia równanie równowagi hydrostatycznej:

p = pb · (TbTb + L(h − hb))gM/(RL)L — gradient temperatury warstwy, np. −6,5 K/km w troposferze

Daje to T = 216,65 K (−56,5 °C) i p ≈ 22,6 kPa na wysokości 11 km (ściślej: 11 km geopotencjalnych, czyli ok. 11,02 km nad morzem), a połowę ciśnienia z poziomu morza na ok. 5,5 km. Masa powietrza nad nami jest proporcjonalna do ciśnienia, więc połowa całej atmosfery leży poniżej ok. 5,5 km, a 90 % — poniżej ok. 16 km.

Dlaczego temperatura raz spada, a raz rośnie?

Woda wrze niżej, gdy ciśnienie maleje

log10 pmmHg = 8,07131 − 1730,63233,426 + trównanie Antoine’a dla wody (1–100 °C)

Woda wrze, gdy ciśnienie jej pary zrówna się z ciśnieniem otoczenia. Na Rysach to ok. 92 °C, na Evereście ok. 70–72 °C, a na ok. 19 km — w 37 °C. Poniżej punktu potrójnego (611,657 Pa, ok. 34–35 km) woda w ogóle nie może być cieczą.

Kolor nieba: rozpraszanie Rayleigha

Irozpr ∝ 1λ4,   I(450 nm)I(700 nm) = (700450)4 ≈ 5,9

Cząsteczki azotu i tlenu są tysiące razy mniejsze od długości fali światła i rozpraszają niebieskie światło kilka razy silniej niż czerwone. Gdy Słońce stoi nisko, jego światło przechodzi przez kilkadziesiąt razy grubszą warstwę powietrza (przy horyzoncie ok. 38 razy) i po drodze traci większość niebieskiego — zostaje pomarańcz i czerwień. Krople w chmurach i aerozole są porównywalne z długością fali lub większe (rozpraszanie Mie) i rozpraszają wszystkie barwy prawie jednakowo, dlatego chmury są białe, a mgiełka szarawa.

Bilans energii i efekt cieplarniany

F = σT4,   Te = (S0(1 − A)4σ)1/4 ≈ 255 K

Prawo Stefana–Boltzmanna (σ = 5,67 · 10⁻⁸ W/(m²·K⁴)) mówi, ile promieniuje ciało o temperaturze T. Ziemia pochłania średnio S0(1 − A)/4 ≈ 238 W/m² (czynnik 4 to stosunek powierzchni kuli do tarczy, która przechwytuje światło). Bez atmosfery pochłaniającej podczerwień jej temperatura wynosiłaby ok. 255 K (−18 °C), a średnia obserwowana to ok. 288 K (+15 °C). W modelu jednej szarej warstwy, która pochłania część ε podczerwieni:

Ts = Te · (22 − ε)1/4ε ≈ 0,78 daje ok. 288 K ΔF ≈ 5,35 · ln(CC0) W/m²,   ΔT ≈ ECS · ΔFΔF2×5,35 · ln 2 ≈ 3,71 W/m²

Równowagowa czułość klimatu (ECS) to ocieplenie po podwojeniu CO₂ i ustaleniu się równowagi. Według IPCC AR6 najlepsze oszacowanie to 3 °C, a zakres prawdopodobny 2,5–4 °C. Zależność od stężenia jest logarytmiczna: każde kolejne podwojenie daje podobny przyrost wymuszenia.

Unoszące się powietrze i halny

Γd = gcp ≈ 9,8 K/km,   Γw ≈ 4–7 K/km,   zchmur ≈ 125 m · (T − Td)

Wznoszące się powietrze rozpręża się i ochładza o ok. 9,8 °C na km (sucha adiabata). Gdy osiągnie punkt rosy, para skrapla się i oddaje ciepło — dalej ochładza się tylko o ok. 5–6 °C na km przy typowych temperaturach (wilgotna adiabata; im zimniej, tym bliżej suchej). Przy halnym powietrze traci wilgoć w postaci deszczu po stronie słowackiej, a po polskiej stronie opada i ogrzewa się już o pełne 9,8 °C na km. Na dole jest więc cieplej i dużo suszej niż po drugiej stronie gór.

Uproszczenia modelu
  • Profil temperatury to Atmosfera Standardowa USA 1976 (średnie szerokości, umiarkowana aktywność Słońca). Prawdziwa atmosfera zmienia się z porą roku, szerokością i pogodą; temperatura termosfery zależy silnie od aktywności Słońca. Powyżej 86 km ciśnienie i gęstość bierzemy z tablic tego modelu i interpolujemy.
  • Ciśnienie cząstkowe tlenu liczymy z udziału 20,95 %, co jest dokładne do ok. 85 km. Wyżej skład się zmienia (przeważa tlen atomowy, potem hel i wodór), więc tam podajemy je tylko orientacyjnie.
  • Kolor nieba: tylko pojedyncze rozpraszanie, trzy długości fali (680, 550 i 440 nm), wykładnicze profile gęstości, balans bieli dopasowany do światła Słońca. Pomijamy rozpraszanie wielokrotne, dlatego zmierzch jest tu ciemniejszy niż w naturze. Pył na Marsie opisujemy prostym modelem fenomenologicznym.
  • Efekt cieplarniany: szare warstwy przezroczyste dla światła widzialnego i pochłaniające jednakowo całą podczerwień; bez konwekcji, chmur i sprzężeń. To model do zrozumienia mechanizmu, a nie prognoza.
  • Halny: jedna cząstka powietrza, pseudoadiabatyczne wznoszenie (cała skroplona woda wypada jako opad), ciśnienie z atmosfery standardowej. W rzeczywistości ciepło halnego bierze się też z opadania powietrza z wyższych warstw.
  • Puszka i butelka: gaz doskonały przy stałej objętości, kształt zgniecenia jest umowny.

Czy wiesz, że…?

  1. Cała atmosfera sprężona do gęstości przy powierzchni miałaby tylko ok. 8,4 km grubości — mniej niż wysokość Mount Everestu (8 849 m). To właśnie „wysokość skali” H = p0/(ρ0g).
  2. 90 % masy powietrza jest poniżej ok. 16 km, a połowa — poniżej ok. 5,5 km. Samolot pasażerski leci więc nad ok. 3/4 całej atmosfery.
  3. Niebo na Księżycu jest czarne nawet w południe: bez atmosfery nie ma czego rozpraszać światła, więc gwiazdy można by widzieć tuż obok Słońca (o ile nie oślepi nas jasny grunt).
  4. Na wysokości ok. 19 km woda wrze w temperaturze ludzkiego ciała. To tzw. granica Armstronga — powyżej niej człowiek bez skafandra ciśnieniowego nie przeżyje.

Wyzwania 0/8

  • Wznieś się do linii Kármána

    Ustaw wysokość 100 km lub więcej — umowną granicę kosmosu.

    nie zaliczone
  • Znajdź wysokość, na której ciśnienie spada do połowy

    Szukaj miejsca, gdzie ciśnienie wynosi 50 % (±1 %) wartości przy morzu.

    nie zaliczone
  • Znajdź wysokość, na której woda wrze w 37 °C

    Wystarczy, że temperatura wrzenia wyniesie od 36 do 38 °C.

    nie zaliczone
  • Ustaw zachód Słońca z czerwonym niebem

    Na Ziemi opuść Słońce do horyzontu tak, żeby niebo nad nim zrobiło się czerwone.

    nie zaliczone
  • Zobacz niebieski zachód na Marsie

    Przełącz na Marsa i opuść Słońce nisko — co dzieje się z niebem wokół niego?

    nie zaliczone
  • Oblicz temperaturę Ziemi bez efektu cieplarnianego

    Przy S₀ = 1 361 W/m² i albedo 0,30 wyłącz pochłanianie podczerwieni.

    nie zaliczone
  • Wywołaj halny: ciepły i suchy wiatr w Zakopanem

    W Zakopanem ma być co najmniej 4 °C cieplej niż po stronie słowackiej, a wilgotność — najwyżej 50 %.

    nie zaliczone
  • Porównaj ciśnienie na Wenus i Marsie

    Wybierz obie planety i sprawdź, ile razy się różnią.

    nie zaliczone

Źródła wartości: Atmosfera Standardowa USA 1976, NOAA (Mauna Loa), IPCC AR6, WMO/UNEP (ocena warstwy ozonowej 2022), NASA. Liczby zaokrąglone; wiele z nich zmienia się z czasem, porą roku i miejscem.