← Laboratorium

Laserświatło, które maszeruje w szeregu

Zwykła żarówka świeci jak tłum, w którym każdy idzie w swoją stronę. Laser to oddział, w którym miliardy fotonów mają ten sam kolor, kierunek i krok. Zajrzyj do wnęki lasera, porównaj go z żarówką, przejrzyj rodzaje laserów od ultrafioletu po podczerwień i poznaj historię niebieskiej diody — tej samej, która dała nam niebieski laser i białe światło LED.

Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation — wzmacnianie światła przez wymuszoną emisję promieniowania.

Wnęka lasera

Sterowanie

Inwersja obsadzeń
—
Fotony we wnęce
—
Moc wyjściowa
—
Próg pompy (ten schemat)
—

Model uproszczony: dwa równania kinetyczne (obsadzenie poziomu górnego i liczba fotonów we wnęce) liczone w tle; animacja pokazuje tylko próbkę fotonów i atomów. Czas mierzymy w czasach życia poziomu górnego τ (rubin: ok. 3 ms, Nd:YAG: ok. 0,23 ms). Moc w jednostkach umownych (j.u.).

Poziomy i próg

Poniżej progu wnęka tylko słabo świeci emisją spontaniczną. Gdy wzmocnienie dogoni straty, liczba fotonów rośnie lawinowo, a moc wyjściowa rośnie liniowo z pompą — to „kolano” na wykresie. Po włączeniu widać też charakterystyczne oscylacje relaksacyjne (szpilki).

Skąd nazwa i dlaczego 4 poziomy są łatwiejsze

Emisja wymuszona: foton o właściwej energii przelatuje obok wzbudzonego atomu i „namawia” go do oddania energii. Nowy foton jest dokładną kopią pierwszego — ma ten sam kierunek, fazę, polaryzację i długość fali. Każda kopia może wywołać kolejne — stąd lawina i wzmocnienie.

Inwersja obsadzeń: wzmocnienie wygrywa z pochłanianiem tylko wtedy, gdy na górnym poziomie laserowym jest więcej atomów niż na dolnym. Dlatego trzeba pompować — błyskiem lampy, diodą albo wyładowaniem elektrycznym.

3 poziomy (rubin): dolnym poziomem laserowym jest stan podstawowy, w którym na starcie siedzą wszystkie atomy. Trzeba więc wzbudzić ponad połowę z nich, zanim pojawi się jakiekolwiek wzmocnienie. 4 poziomy (Nd:YAG, He-Ne): dolny poziom laserowy leży nieco nad podstawowym i błyskawicznie się opróżnia — inwersję daje już garstka wzbudzonych atomów, więc próg jest wielokrotnie niższy.

Zwierciadła: jedno odbija prawie 100 %, drugie np. 98 % — przepuszcza ułamek światła na zewnątrz. Foton odbija się wiele razy i za każdym przejściem jest wzmacniany. Gdy zwierciadło wyjściowe przepuszcza za dużo, straty przewyższą wzmocnienie i laser zgaśnie.

Krótka historia

  • Albert Einstein opisuje emisję wymuszoną (praca o kwantowej teorii promieniowania, 1916–1917).
  • Charles Townes z zespołem uruchamia maser na amoniaku — „laser” dla mikrofal. Niezależnie podobne idee rozwijali Nikołaj Basow i Aleksandr Prochorow (wspólny Nobel w 1964 r.).
  • 16 maja Theodore Maiman (Hughes Research Laboratories) uruchamia pierwszy laser — rubinowy, impulsowy, 694,3 nm. W grudniu Ali Javan, William Bennett i Donald Herriott uruchamiają pierwszy laser gazowy (He-Ne, początkowo w podczerwieni).
  • Pierwsze lasery półprzewodnikowe (GaAs) — m.in. w laboratoriach General Electric i IBM.
  • Pierwsze lasery zbudowane w Polsce — m.in. laser gazowy w Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie, w zespole Zbigniewa Puzewicza.

Żartowano wtedy, że laser to „rozwiązanie szukające problemu”. Dziś trudno znaleźć dziedzinę techniki, w której by go nie było.

Jak to działa?

Foton niesie porcję energii

Światło składa się z fotonów. Energia jednego fotonu zależy tylko od częstotliwości ν (albo długości fali λ):

E = h·ν = h·cλh = 6,626·10⁻³⁴ J·s, c ≈ 3·10⁸ m/s

Wygodna wersja dla elektronowoltów i nanometrów:

λ [nm] ≈ 1240E [eV]np. 1240/2,7 ≈ 459 nm — niebieski

Próg akcji laserowej

Laser „zapala się”, gdy wzmocnienie na jeden obieg wnęki zrówna się ze stratami (światło wypuszczone przez zwierciadło + pochłonięte w środku). Powyżej progu dodatkowa moc pompy zamienia się prawie w całości w światło wyjściowe — dlatego wykres ma kolano.

Wiązka też się rozszerza

θ ≈ λπ·w₀w₀ — promień talii wiązki

Odległość z czasu przelotu

d = c·t2dzielimy przez 2, bo światło leci tam i z powrotem

Najmniejsza plamka

dplamki ≈ λ2·NANA — apertura numeryczna obiektywu

Moc szczytowa impulsu

Pszczyt ≈ Eτta sama energia w krótszym czasie = większa moc

Wyzwania

  1. Przekrocz próg akcji laserowejW trybie „Jak działa laser” zwiększ pompę, aż laser zacznie świecić.nie zaliczone
  2. Obniż próg: 4 poziomy zamiast 3Przełącz rubin na Nd:YAG i utrzymaj akcję laserową przy pompie niższej niż próg lasera 3-poziomowego.nie zaliczone
  3. Ustaw przerwę na niebieskie światłoDobierz Eg tak, by dioda świeciła na niebiesko (450–490 nm).nie zaliczone
  4. Zmieść 25 GB na płycieWybierz laser i obiektyw napędu Blu-ray.nie zaliczone
  5. Zmierz odległość do KsiężycaW „Zastosowaniach” wyślij impuls do odbłyśnika Apollo i doczekaj się echa.nie zaliczone
  6. Impuls femtosekundowyW „Mocy i impulsach” skróć impuls poniżej 1 ps i zobacz moc szczytową.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Pierwszym towarem zeskanowanym laserowym czytnikiem kodów kreskowych w sklepie była paczka gumy do żucia — 26 czerwca 1974 r. w Ohio.
  • Odbłyśniki zostawione na Księżycu przez Apollo 11, 14 i 15 działają do dziś. Dzięki nim wiemy, że Księżyc oddala się od Ziemi o ok. 3,8 cm rocznie.
  • Detektor LIGO mierzy zmianę długości swoich 4-kilometrowych ramion o ok. 10⁻¹⁸ m — mniej niż jedna tysięczna średnicy protonu. Robi to za pomocą lasera.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb; na osi laserów: sąsiedni laser
Spacja
pauza / wznowienie wnęki lasera
3 4
schemat 3- lub 4-poziomowy
0
wnęka od zera (pompa włączona na nowo)
Esc
zatrzymanie animacji wnęki