← Laboratorium Pracownia krystalografii

Sieci · symetrie · płatki śniegu

KryształOd płatka śniegu do diamentu

Kryształ to atomy ustawione w powtarzalny wzór, jak cegły w murze bez końca. Zacznij od płatka śniegu, a potem zajrzyj do wnętrza soli, diamentu i kwarcu.

Klawisze 1–5 przełączają pracownie.

Rozdział 1

Płatek śniegu

Nie ma dwóch takich samych. Każdy płatek zaczyna się jako maleńki sześciokąt lodu — o całej reszcie decyduje powietrze, przez które spada.

Nº 0128podgląd

Dendryt paprociowy

−15 °C · wilgotność 92 %

Pracownia

Ustaw warunki w chmurze i patrz, jak zmienia się kryształ.

Warunki w chmurze

podgląd zmienia się na żywo

−15°C
92%

Skróty: G hoduj, P podobny, S zapisz SVG, ←→↑↓ na diagramie przesuwają kursor (z Shift — szybciej).

Diagram Nakaya

przeciągnij kursor lub użyj strzałek

Oś pozioma: temperatura od −30 do −1 °C. Oś pionowa: wilgotność od 0 do 100 %. Strzałki w lewo i w prawo zmieniają temperaturę, strzałki w górę i w dół — wilgotność.

Pozioma oś to temperatura, pionowa — wilgotność, czyli umowna miara przesycenia powietrza parą wodną względem lodu. Granice obszarów są przybliżone.

Listy z nieba

Krótka nota o tym, skąd wiemy to, co wiemy.

W latach 30. XX wieku japoński fizyk Ukichiro Nakaya z Uniwersytetu Hokkaido jako pierwszy wyhodował płatki śniegu w laboratorium. W mroźnej komorze kryształy rosły na pojedynczym włosku z króliczego futra, a Nakaya zmieniał temperaturę i ilość pary wodnej, fotografując każdą formę. Płatki nazywał listami przysłanymi z nieba: z ich kształtu da się odczytać, przez jakie powietrze spadały.

Z tysięcy obserwacji powstał diagram Nakaya. Temperatura wybiera podstawowy pokrój — płaską płytkę albo wydłużoną kolumnę — i zmienia go kilka razy między −1 a −30 °C. Wilgotność decyduje o złożoności: w suchym powietrzu kryształ rośnie powoli i pozostaje zwarty, a przy dużym przesyceniu narożniki wyprzedzają krawędzie i wypuszczają gałęzie.

Diagram na tej stronie jest uproszczony, a jego granice są przybliżone. Prawdziwy płatek przechodzi po drodze przez różne warstwy chmury, dlatego w naturze pokroje często się mieszają. Generator rysuje wyidealizowane kryształy o idealnej sześciokrotnej symetrii.

Katalog

Wyhodowane płatki, od najnowszego. Mieści się tu 36 okazów.

    Katalog jest pusty. Ustaw warunki i naciśnij „Wyhoduj płatek”.

    Dlaczego właśnie sześć ramion? Zajrzyj do wnętrza lodu w pracowni .

    Kryształy wokół nas

    Krystalografia nie siedzi tylko w muzeach minerałów.

    Jan Czochralski i krzem w procesorach

    polski wynalazek · 1916

    Według znanej anegdoty w 1916 r. w Berlinie Jan Czochralski (urodzony w 1885 r. w Kcyni) zanurzył pióro w tyglu z roztopioną cyną zamiast w kałamarzu. Wyciągnął cienką nitkę metalu — pojedynczy kryształ. Metodę opisał w 1918 r.

    Dziś tak samo hoduje się monokryształy krzemu: zarodek dotyka stopionego krzemu i bardzo powoli, obracając się, wędruje w górę. Powstaje walec o średnicy do 30 cm, cięty potem na płytki, z których robi się procesory. Metodą Czochralskiego wytwarza się zdecydowaną większość krzemu dla elektroniki.

    Po wojnie Czochralskiego niesłusznie oskarżono o współpracę z okupantem i odsunięto od pracy na Politechnice Warszawskiej. Uczelnia przywróciła mu dobre imię dopiero w 2011 r.

    Kwarc w zegarku

    piezoelektryczność 32 768 Hz

    Ściśnięty kryształ kwarcu wytwarza napięcie, a napięcie go odkształca. Maleńki kamerton z kwarcu drga 32 768 razy na sekundę, czyli 215 — wystarczy 15 razy podzielić przez dwa, by dostać równe sekundy.

    Zajrzyj do zegarka →

    Ciekłe kryształy

    ekrany LCD

    Ciecz, której wydłużone cząsteczki ustawiają się w jednym kierunku jak zapałki w pudełku. Napięcie obraca je i zmienia polaryzację światła, a filtry polaryzacyjne zamieniają to na jasny lub ciemny piksel. Odkrył je botanik Friedrich Reinitzer w 1888 r.

    Kopalnia soli w Wieliczce

    halit · regularny

    Sól kamienną wydobywano tu od XIII wieku. Komory, kaplice i rzeźby wykuto w soli; najsłynniejsza jest kaplica św. Kingi. Kopalnia była jednym z pierwszych 12 miejsc wpisanych na listę UNESCO w 1978 r.

    Jaskinia Kryształów, Naica

    gips · Meksyk ok. 11–12 m

    W 2000 r. górnicy z kopalni Naica trafili na grotę pełną kryształów gipsu długich jak autobus. Rosły setki tysięcy lat w gorącej wodzie, która przez cały czas była tylko odrobinę przesycona — idealne warunki do hodowli olbrzymów. W środku panuje ok. 50 °C przy niemal 100 % wilgotności.

    Skala twardości Mohsa

    próba rysy · 1812

    Friedrich Mohs ułożył minerały tak, by każdy rysował poprzednie. Sprawdź, co zarysuje co:

    Skala jest porządkowa: diament (10) jest kilka razy twardszy od korundu (9), choć różnica „wynosi” tylko 1.

    Czy wiesz, że…?

    • Kryształek soli kuchennej o boku 1 mm zawiera ok. 45 trylionów jonów (4,5·1019) — i wszystkie stoją w idealnej szachownicy.
    • W zwykłych warunkach trwalszą odmianą węgla jest grafit, nie diament. Diament jest „uwięziony” w swojej sieci, a przemiana zachodzi tak wolno, że nie da się jej zauważyć.
    • William Lawrence Bragg dostał Nagrodę Nobla w wieku 25 lat. Nikt młodszy nie otrzymał jej z fizyki.
    • Znamy około dwudziestu krystalicznych odmian lodu, ale wszystkie płatki śniegu to ta sama: sześciokątny lód Ih.

    Wyzwania

    Sprawdzają się same — wystarczy zrobić doświadczenie.

      Nº 0000

      Data
      Temperatura
      Wilgotność
      Ziarno

      Wyczyścić katalog?

      Wszystkie zapisane płatki zostaną usunięte z tej przeglądarki. Numeracja będzie kontynuowana od ostatniego numeru.