← Laboratorium
Matematyka · eksperyment

Stała matematyczna · geometria · przypadek

liczba, która jest wszędzie — Pi

Podziel obwód dowolnego koła przez jego średnicę, a zawsze wyjdzie ta sama liczba: π ≈ 3,14159. Jej cyfry ciągną się bez końca i nigdy nie układają się w powtarzający się wzór. Złapiemy ją, rzucając strzałki, upuszczając igły, rysując wielokąty i sumując szeregi — a potem policzymy w przeglądarce nawet milion jej cyfr.

Cyfra po przecinku nr 0 

Do eksperymentów ↓

Spacja start / stop+− tempo

π tam, gdzie nie ma żadnego koła

π wyskakuje w miejscach, które z okręgami pozornie nie mają nic wspólnego — w teorii liczb i w sumach nieskończonych.

Dwie losowe liczby całkowite

Wylosuj dwie duże liczby całkowite. Szansa, że nie mają wspólnego dzielnika większego niż 1 (są względnie pierwsze), wynosi 6/π² ≈ 60,79 %.

Pary0
Wzgl. pierwsze—
√(6/p)—

Dlaczego? Dla każdej liczby pierwszej p szansa, że p nie dzieli obu liczb naraz, to 1 − 1/p². Iloczyn po wszystkich liczbach pierwszych daje 1/(1 + 1/4 + 1/9 + …) = 6/π².

Problem bazylejski

Ile wynosi suma odwrotności kwadratów? Przez ponad 80 lat nikt nie umiał tego policzyć. W 1734 roku Leonhard Euler pokazał, że:

1 + 14 + 19 + 116 + … = π²6 ≈ 1,644934
Suma Sn—
√(6 · Sn)—

Ta suma zbiega wolno: brakująca reszta to prawie dokładnie 1/n, więc po milionie wyrazów mamy tylko około 6 cyfr π.

Jak to działa?

π to stosunek obwodu koła do jego średnicy. Ten sam dla koła od monety i dla orbity planety — bo wszystkie koła są swoimi powiększeniami. Ta sama liczba rządzi polem koła, objętością kuli, falami i rachunkiem prawdopodobieństwa.

L = π · d = 2πrobwód koła o średnicy d
P = π · r²pole koła
π ≈ 4 · k/N,   σ ≈ 1,64/√NMonte Carlo: k trafień w ćwiartkę na N rzutów; σ = 4·√(p(1−p)/N), p = π/4
P(przecięcie) = 2lπtigła Buffona, l ≤ t
n·sin(180°/n) < π < n·tg(180°/n)obwody n-kątów wpisanego i opisanego na kole o średnicy 1
π4 = 1 − 13 + 15 − 17 + …Leibniz (i wcześniej Madhava z Kerali, XIV w.)
π4 = 4 arctg 15 − arctg 1239Machin, 1706 — pierwsze 100 cyfr π
1π = 12 Σ (−1)k (6k)! (13591409 + 545140134k)(3k)! (k!)³ · 6403203k+3/2bracia Chudnovsky, 1988 — ok. 14 cyfr na wyraz; tym wzorem liczy się dziś rekordy

Dlaczego metody różnią się szybkością? Losowe rzuty (strzałki, igły) zyskują cyfrę dopiero przy stukrotnie większej liczbie prób. Szereg Leibniza po N wyrazach myli się o około 1/N, więc każda cyfra kosztuje dziesięć razy więcej pracy. Wielokąty Archimedesa przy każdym podwojeniu boków zawężają przedział czterokrotnie. Szereg Machina dokłada około 1,4 cyfry na wyraz, a Chudnovsky — ponad 14.

Jak strona liczy milion cyfr? W tle (w osobnym wątku, żeby strona nie zamarzała) wzór Chudnovsky’ego sumowany jest metodą „podziału binarnego” na wielkich liczbach całkowitych BigInt, a na końcu wykonujemy jedno wielkie dzielenie i pierwiastek. Wynik sprawdzamy niezależnym wzorem Machina.

Uproszczenia: rzuty i igły używają generatora pseudolosowego przeglądarki, a igły są idealnie cienkimi odcinkami. Zwykłe liczby zmiennoprzecinkowe mają ok. 16 cyfr znaczących, dlatego szeregi Leibniza, Nilakanthy i Wallisa nie pokażą więcej niż ok. 15 poprawnych cyfr.