Sieć z dwóch części
Ośrodkowy układ nerwowy (mózgowie i rdzeń kręgowy) przetwarza informacje i podejmuje decyzje. Obwodowy układ nerwowy to 12 par nerwów czaszkowych, 31 par nerwów rdzeniowych i ich odgałęzienia oraz zwoje. Nerw to wiązka tysięcy włókien — aksonów różnych neuronów. Włókna czuciowe niosą sygnały do OUN, a ruchowe — z OUN do mięśni i gruczołów.
Sygnał biegnie wzdłuż włókna jako impuls elektryczny (potencjał czynnościowy), a między komórkami przekazują go substancje chemiczne w synapsach. Szczegóły pokazuje strona Neuron.
Jak szybki jest nerw?
Prędkość przewodzenia zależy od grubości włókna i od osłonki mielinowej. Czas podróży sygnału to po prostu droga podzielona przez prędkość:
To samo włókno bez mieliny (ok. 1 m/s) potrzebowałoby na tę drogę aż 1,8 s.
Łuk odruchowy
Odruch składa się z pięciu ogniw: receptor → neuron czuciowy → ośrodek (rdzeń lub pień mózgu) → neuron ruchowy → efektor (mięsień albo gruczoł). W odruchu kolanowym między neuronem czuciowym a ruchowym jest tylko jedna synapsa (odruch monosynaptyczny), dlatego sygnał docierający do mięśnia zwykle pojawia się już po ok. 20 ms. Odruch cofania ma po drodze neurony pośredniczące (polisynaptyczny), więc trwa trochę dłużej, ale wciąż jest szybszy od świadomej decyzji.
Czas reakcji
Świadoma reakcja wymaga przejścia całej drogi: oko → kora wzrokowa → decyzja → kora ruchowa → rdzeń → mięsień. Wynik pojedynczej próby mocno się waha, dlatego liczymy średnią i medianę serii:
Mediana jest mniej wrażliwa na pojedynczą „zamyśloną” próbę niż średnia.
Gdy trzeba wybierać między kilkoma odpowiedziami, reakcja się wydłuża (prawo Hicka):
Test linijki
Puszczona linijka spada swobodnie z przyspieszeniem ziemskim g ≈ 9,81 m/s². Droga rośnie z kwadratem czasu, więc z drogi da się odczytać czas reakcji:
Przykład: t = 0,2 s daje d = ½ · 9,81 · 0,04 ≈ 0,196 m, czyli ok. 19,6 cm.
Dwa tryby autonomiczne
Część współczulna wychodzi z rdzenia w odcinku piersiowym i lędźwiowym i przez łańcuch zwojów (pień współczulny) dociera do narządów. Przyspiesza serce, rozszerza źrenice i oskrzela, uwalnia glukozę z wątroby, hamuje trawienie. Część przywspółczulna wychodzi z pnia mózgu (głównie nerw błędny) i z odcinka krzyżowego rdzenia — zwalnia serce, pobudza trawienie i wydzielanie śliny, a przy oddawaniu moczu kurczy mięsień pęcherza.