Przejdź do eksperymentu
← Laboratorium Biologia · Fizjologia człowieka

Układ pokarmowy · metabolizm

Wątroba — chemiczna fabryka organizmu

Największy narząd wewnętrzny człowieka pracuje bez przerwy: pilnuje poziomu cukru we krwi, zamienia trujący amoniak w mocznik, rozkłada alkohol i leki, wytwarza żółć i białka krwi, magazynuje witaminy — a do tego potrafi odrosnąć. Zajrzyj do środka, ułóż własny dzień posiłków i zobacz, jak wątroba łagodzi skoki cukru.

Strona ma charakter edukacyjny i nie jest poradą medyczną. Modele są uproszczone i dotyczą zdrowego dorosłego; liczby są przybliżone i u różnych osób się różnią. W sprawach zdrowia zwróć się do lekarza.

Jak to działa?

Wątroba leży w prawym górnym kwadrancie brzucha, pod przeponą, częściowo osłonięta żebrami. Pod nią przylega pęcherzyk żółciowy. Wyjątkowe jest jej podwójne ukrwienie: żyła wrotna przynosi całą krew odpływającą z jelit, żołądka, trzustki i śledziony, a tętnica wątrobowa — krew bogatą w tlen. Dzięki temu wszystko, co wchłonie się z jelita, najpierw trafia do wątroby, a dopiero potem do reszty ciała.

Wątroba składa się z dziesiątek tysięcy zrazików wielkości ok. 1–2 mm. Krew płynie w nich sinusoidami od brzegu (triad wrotnych) do żyły środkowej, mijając płytki komórek wątrobowych — hepatocytów. Żółć płynie w przeciwną stronę: kanalikami żółciowymi między hepatocytami ku przewodzikom w triadach.

Cukier pod kontrolą

Po posiłku trzustka wydziela insulinę, a wątroba zamienia nadmiar glukozy w glikogen. Między posiłkami glukagon każe rozkładać glikogen i oddawać glukozę do krwi. Gdy zapas maleje (pod koniec nocy, a zwłaszcza po ok. dobie bez jedzenia), coraz większą część glukozy wątroba wytwarza od nowa z mleczanu, glicerolu i aminokwasów — to glukoneogeneza. Mięśnie też mają glikogen (ok. 400 g), ale zużywają go same: nie potrafią oddać glukozy do krwi.

glukoza ⇄ glikogen w prawo: insulina (po posiłku) · w lewo: glukagon i adrenalina (między posiłkami, podczas wysiłku)
ΔG ≈ (wchłanianie z jelita + wątroba oddaje − wątroba magazynuje − zużycie przez tkanki) · Δt / Vmodel trybu 2: zmiana stężenia glukozy we krwi; V ≈ 16 l to przestrzeń, w której rozpuszcza się glukoza (1 g ≈ 6 mg/dl)

Odtrucie

2 NH3 + CO2 → CO(NH2)2 + H2Obilans cyklu mocznikowego w skrócie: jeden atom azotu pochodzi wprost z amoniaku, drugi z asparaginianu (aminokwasu); energię dostarczają 3 cząsteczki ATP
CH3CH2OH ADH→ CH3CHO ALDH→ CH3COO− → CO2 + H2Oetanol → aldehyd octowy (toksyczny) → octan → dwutlenek węgla i woda. Enzym ADH pracuje „na pełnych obrotach” już przy małym stężeniu, dlatego ilość alkoholu maleje mniej więcej liniowo w czasie (kinetyka zerowego rzędu): ok. 0,1 g na kg masy ciała na godzinę.

Barwnik ze starych krwinek

hem → biliwerdyna → bilirubina → bilirubina sprzężona (z kwasem glukuronowym)zielony → żółty; w jelicie bakterie robią z niej sterkobilinę (brązowy kał), a część wraca do krwi i nerki wydalają ją jako urobilinę (żółty mocz)

Uproszczenia: rysunki są schematyczne. Model cukru to kilka prostych równań (wchłanianie z jelita, insulina, glukagon, glikogen o pojemności ok. 100 g, glukoneogeneza) dla zdrowego dorosłego — nie przewiduje glikemii konkretnej osoby. Tryb „bez bufora” to eksperyment myślowy: bez wątroby nie da się żyć. Krzywa alkoholu pokazuje ilość etanolu w organizmie (w gramach) u przykładowego dorosłego, a nie stężenie we krwi. Krzywa regeneracji jest uśredniona — u różnych osób przebiega różnie.

Klawisze

  • Q W E R T — tryby 1–5
  • 1 2 — widok w trybie
  • Spacja — główna akcja trybu (start, pauza, dalej)
  • ← → — czas doby, krok lub tydzień
  • B — wątroba-bufor wł./wył.
  • N — podpisy (tryb 1)
  • Ż lub Z — wlej żółć (tryb 4)
  • Delete — usuń wybrany posiłek

Zobacz też

Czy wiesz, że…?

  • Siniak zmienia kolor według tej samej chemii co w wątrobie: komórki żerne rozkładają hem z wylanej krwi do zielonej biliwerdyny, a potem do żółtej bilirubiny — dlatego stary siniak robi się zielonożółty.
  • W wątrobie w każdej chwili znajduje się ok. 10% całej krwi człowieka — mniej więcej pół litra.
  • Ok. 95% kwasów żółciowych wchłania się z powrotem w jelicie i wraca do wątroby. Ta sama porcja krąży tak kilka razy na dobę, więc wątroba nie musi ciągle robić nowych.

Wyzwania

  • Utrzymaj glukozę w normie przez całą dobęTryb 2: ułóż dzień z co najmniej trzema posiłkami tak, by glukoza ani razu nie wyszła poza 70–140 mg/dl, i odtwórz go do końca (do 6:00).
  • Wyłącz wątrobę-bufor i zobacz wahania cukruTryb 2: wyłącz bufor i odtwarzaj dzień, aż glukoza spadnie poniżej 70 albo skoczy powyżej 160 mg/dl.
  • Zamień amoniak w mocznikTryb 3: wprowadź do cyklu mocznikowego tyle NH₃, by powstało 5 cząsteczek mocznika.
  • Prześledź drogę starej krwinki do bilirubinyTryb 4: przejdź wszystkie etapy — od krwinki po kolor kału i moczu.
  • Odbuduj wątrobę po usunięciu płataTryb 5: usuń płat i przewiń czas, aż wątroba odzyska co najmniej 95% objętości.