Układ pokarmowy · metabolizm
Wątroba — chemiczna fabryka organizmu
Największy narząd wewnętrzny człowieka pracuje bez przerwy: pilnuje poziomu cukru we krwi, zamienia trujący amoniak w mocznik, rozkłada alkohol i leki, wytwarza żółć i białka krwi, magazynuje witaminy — a do tego potrafi odrosnąć. Zajrzyj do środka, ułóż własny dzień posiłków i zobacz, jak wątroba łagodzi skoki cukru.
Strona ma charakter edukacyjny i nie jest poradą medyczną. Modele są uproszczone i dotyczą zdrowego dorosłego; liczby są przybliżone i u różnych osób się różnią. W sprawach zdrowia zwróć się do lekarza.
Plan dnia — przeciągnij posiłek albo ruch na oś czasu
Kliknij posiłek na osi, aby go wybrać: strzałki ← → przesuwają go o 15 minut, Delete usuwa. Możesz też zsunąć go z osi myszką lub palcem.
Glikogen
ok. 100 gZapas glukozy na mniej więcej dobę bez jedzenia (zob. tryb „Cukier we krwi”).
Witamina A
ok. 80–90% zapasu ciałaGromadzona w specjalnych komórkach gwiaździstych; zapas zwykle na wiele miesięcy.
Witamina D
pierwszy etap aktywacjiWątroba przerabia ją na formę krążącą we krwi (25-OH-D) i przechowuje część zapasu.
Witamina B12
zapas na kilka latWątroba przechowuje dużą część kilku miligramów B12 obecnych w organizmie.
Żelazo
w ferrytynieBiałko ferrytyna przechowuje żelazo m.in. ze starych krwinek, by szpik mógł zbudować nowe.
Miedź
magazyn i odpływWątroba wbudowuje miedź w białka, a jej nadmiar usuwa z żółcią.
Albumina
ok. 10–15 g na dobęNajważniejsze białko osocza: trzyma wodę w naczyniach i przewozi m.in. bilirubinę i leki. Zob. Krew.
Czynniki krzepnięcia
fibrynogen, protrombina…Większość białek krzepnięcia powstaje w wątrobie; część potrzebuje witaminy K. Zob. Krew.
Stłuszczenie wątroby
Nadmiar tłuszczu gromadzi się w komórkach wątroby — często przy nadwadze, cukrzycy typu 2 lub piciu alkoholu; we wczesnym etapie bywa odwracalne.
Marskość wątroby
Po latach uszkadzania (np. przez alkohol, wirusowe zapalenie wątroby lub stłuszczenie) zdrową tkankę zastępują blizny, a wątroba traci zdolność do pracy i odrastania.
Jak to działa?
Wątroba leży w prawym górnym kwadrancie brzucha, pod przeponą, częściowo osłonięta żebrami. Pod nią przylega pęcherzyk żółciowy. Wyjątkowe jest jej podwójne ukrwienie: żyła wrotna przynosi całą krew odpływającą z jelit, żołądka, trzustki i śledziony, a tętnica wątrobowa — krew bogatą w tlen. Dzięki temu wszystko, co wchłonie się z jelita, najpierw trafia do wątroby, a dopiero potem do reszty ciała.
Wątroba składa się z dziesiątek tysięcy zrazików wielkości ok. 1–2 mm. Krew płynie w nich sinusoidami od brzegu (triad wrotnych) do żyły środkowej, mijając płytki komórek wątrobowych — hepatocytów. Żółć płynie w przeciwną stronę: kanalikami żółciowymi między hepatocytami ku przewodzikom w triadach.
Cukier pod kontrolą
Po posiłku trzustka wydziela insulinę, a wątroba zamienia nadmiar glukozy w glikogen. Między posiłkami glukagon każe rozkładać glikogen i oddawać glukozę do krwi. Gdy zapas maleje (pod koniec nocy, a zwłaszcza po ok. dobie bez jedzenia), coraz większą część glukozy wątroba wytwarza od nowa z mleczanu, glicerolu i aminokwasów — to glukoneogeneza. Mięśnie też mają glikogen (ok. 400 g), ale zużywają go same: nie potrafią oddać glukozy do krwi.
Odtrucie
Barwnik ze starych krwinek
Uproszczenia: rysunki są schematyczne. Model cukru to kilka prostych równań (wchłanianie z jelita, insulina, glukagon, glikogen o pojemności ok. 100 g, glukoneogeneza) dla zdrowego dorosłego — nie przewiduje glikemii konkretnej osoby. Tryb „bez bufora” to eksperyment myślowy: bez wątroby nie da się żyć. Krzywa alkoholu pokazuje ilość etanolu w organizmie (w gramach) u przykładowego dorosłego, a nie stężenie we krwi. Krzywa regeneracji jest uśredniona — u różnych osób przebiega różnie.
Klawisze
- Q W E R T — tryby 1–5
- 1 2 — widok w trybie
- Spacja — główna akcja trybu (start, pauza, dalej)
- ← → — czas doby, krok lub tydzień
- B — wątroba-bufor wł./wył.
- N — podpisy (tryb 1)
- Ż lub Z — wlej żółć (tryb 4)
- Delete — usuń wybrany posiłek
Zobacz też
Czy wiesz, że…?
- Siniak zmienia kolor według tej samej chemii co w wątrobie: komórki żerne rozkładają hem z wylanej krwi do zielonej biliwerdyny, a potem do żółtej bilirubiny — dlatego stary siniak robi się zielonożółty.
- W wątrobie w każdej chwili znajduje się ok. 10% całej krwi człowieka — mniej więcej pół litra.
- Ok. 95% kwasów żółciowych wchłania się z powrotem w jelicie i wraca do wątroby. Ta sama porcja krąży tak kilka razy na dobę, więc wątroba nie musi ciągle robić nowych.
Wyzwania
- Utrzymaj glukozę w normie przez całą dobęTryb 2: ułóż dzień z co najmniej trzema posiłkami tak, by glukoza ani razu nie wyszła poza 70–140 mg/dl, i odtwórz go do końca (do 6:00).
- Wyłącz wątrobę-bufor i zobacz wahania cukruTryb 2: wyłącz bufor i odtwarzaj dzień, aż glukoza spadnie poniżej 70 albo skoczy powyżej 160 mg/dl.
- Zamień amoniak w mocznikTryb 3: wprowadź do cyklu mocznikowego tyle NH₃, by powstało 5 cząsteczek mocznika.
- Prześledź drogę starej krwinki do bilirubinyTryb 4: przejdź wszystkie etapy — od krwinki po kolor kału i moczu.
- Odbuduj wątrobę po usunięciu płataTryb 5: usuń płat i przewiń czas, aż wątroba odzyska co najmniej 95% objętości.