Przejdź do eksperymentu
← Laboratorium Biologia · Fizjologia człowieka

Układ oddechowy · wentylacja i wymiana gazowa

Płuca — 20 000 oddechów dziennie

Oddychamy zwykle 12–20 razy na minutę, czyli około 20 tysięcy razy na dobę — przeważnie zupełnie bez zastanowienia. Zobacz, jak przepona zasysa powietrze, jak oskrzela dzielą się aż 23 razy, jak tlen przechodzi przez barierę ok. 200 razy cieńszą od kartki papieru i co tak naprawdę każe nam zaczerpnąć powietrza.

Strona edukacyjna — nie zastępuje porady lekarza. Podane wartości są typowe dla zdrowego dorosłego i w rzeczywistości zależą od wzrostu, płci, wieku i kondycji. Modele są uproszczone.

Tryby: Q W E R T · pozostałe klawisze w ramce „Klawisze” niżej

Płuca nie mają własnych mięśni. Przy wdechu kurczy się przepona (spłaszcza się i obniża), a mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne unoszą żebra. Klatka piersiowa się powiększa, płuca — „przyklejone” do niej cienką warstwą płynu w jamie opłucnej — rozciągają się razem z nią, ciśnienie w pęcherzykach spada poniżej atmosferycznego i powietrze samo wpływa do środka. Wydech w spoczynku jest bierny: mięśnie się rozluźniają, a sprężyste płuca kurczą się jak rozciągnięta gumka. Po prawej ten sam mechanizm w klasycznym modelu dzwonu — złap gumową membranę i pociągnij ją w dół.

Złap uchwyt membrany (lub przeponę) i pociągnij w dół: objętość dzwonu rośnie, ciśnienie w nim spada (prawo Boyle’a) i baloniki same się nadmuchują.

Wdech — praca mięśni

Przepona odpowiada za większość spokojnego wdechu. Przy głębokim oddychaniu pomagają mięśnie dodatkowe (np. mostkowo-obojczykowo-sutkowe, pochyłe), unosząc mostek i górne żebra.

Wydech — sprężystość

W spoczynku wydech nie wymaga pracy mięśni. Przy wysiłku, kaszlu czy dmuchaniu włączają się mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne i mięśnie brzucha.

Prawo Boyle’a

W stałej temperaturze p · V = const: gdy objętość płuc rośnie, ciśnienie gazu w nich maleje. Różnica rzędu 1 cmH₂O, czyli ok. 0,1% ciśnienia atmosferycznego, wystarcza, by w spoczynku wciągnąć ok. pół litra powietrza.

Jak to działa?

Układ oddechowy to drogi oddechowe (nos, gardło, krtań, tchawica, oskrzela) i płuca. Prawe płuco ma trzy płaty, lewe — dwa. Powietrze ogrzewa się, nawilża i oczyszcza w drogach przewodzących, a wymiana gazowa zachodzi dopiero w setkach milionów pęcherzyków płucnych, oplecionych siecią naczyń włosowatych.

Wentylacja

Wdech jest czynny (przepona, mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne), spokojny wydech — bierny. Ciśnienie w pęcherzykach zmienia się w spoczynku tylko o ok. ±1 cmH₂O, a w jamie opłucnej utrzymuje się podciśnienie: ok. −5 cmH₂O na końcu wydechu i ok. −7 do −8 cmH₂O na szczycie wdechu.

p1V1 = p2V2prawo Boyle’a–Mariotte’a (stała temperatura): większa objętość → niższe ciśnienie
V̇A = (VT − VD) · fwentylacja pęcherzykowa; np. (500 − 150) ml · 12/min = 4,2 l/min

Pęcherzyki i surfaktant

P = 2Trprawo Laplace’a dla kulistego pęcherzyka; surfaktant obniża napięcie powierzchniowe T — tym silniej, im bardziej pęcherzyk jest ściśnięty

Wymiana gazowa

V̇gazu ∝ A · D · (p1 − p2)dprawo Ficka: A — powierzchnia, d — grubość bariery, D — stała dyfuzji danego gazu (CO₂ dyfunduje ok. 20 razy łatwiej niż O₂)
pIO₂ = 0,21 · (patm − 47 mmHg)    pAO₂ ≈ pIO₂ − pACO₂0,847 mmHg to ciśnienie pary wodnej w 37 °C; drugi wzór to uproszczone równanie gazu pęcherzykowego. Nad morzem: 0,21 · 713 ≈ 149 mmHg i 149 − 40/0,8 ≈ 99 mmHg. Na Evereście (ok. 253 mmHg): ok. 43 mmHg we wdychanym powietrzu.

Sterowanie

Ośrodek oddechowy w rdzeniu przedłużonym ustala rytm, a chemoreceptory dostrajają go tak, by CO₂ we krwi tętniczej trzymał się ok. 40 mmHg. Dlatego oddychamy głównie po to, żeby pozbyć się CO₂ — tlen „przy okazji” jest go zwykle pod dostatkiem.

Uproszczenia: mechanika płuc to model z jedną podatnością (ok. 200 ml/cmH₂O) i jednym oporem dróg oddechowych; dzwon i klatka mają wspólne sterowanie. Ciśnienie na wysokości liczone jest wzorem barometrycznym dopasowanym do pomiarów w wysokich górach (J. B. West), a CO₂ w pęcherzykach u zaaklimatyzowanego wspinacza — z przybliżonej tabeli. Krzywa wiązania tlenu przez hemoglobinę to równanie Hilla. Surfaktant modelujemy jako napięcie malejące z kwadratem promienia. Wstrzymanie oddechu to krzywe poglądowe, nie dokładna fizjologia.

Zobacz też

Czy wiesz, że…?

  • Prawe płuco ma trzy płaty, a lewe tylko dwa i wyraźne wcięcie — po lewej stronie potrzeba miejsca dla serca.
  • Z każdym wydechem tracimy parę wodną — w ciągu doby zwykle kilkaset mililitrów wody (ok. 300–400 ml, więcej przy wysiłku i w suchym, zimnym powietrzu). To dlatego zimą widać „parę z ust”.
  • Zdrowa tkanka płucna unosi się na wodzie, bo w pęcherzykach zawsze zostaje trochę powietrza. Nawet po najgłębszym wydechu w płucach zostaje go ok. 1,2 litra (objętość zalegająca).

Wyzwania

  • Napompuj balony w modelu dzwonuTryb „Jak oddychamy”: pociągnij membranę tak mocno, by do baloników wpłynęło co najmniej 900 ml powietrza.
  • Policz pokolenia oskrzeli do pęcherzykówTryb „Drzewo oskrzeli”: zejdź od tchawicy aż do woreczków pęcherzykowych (pokolenie 23).
  • Wejdź na Mount EverestTryb „Wymiana gazowa”: ustaw wysokość szczytu (8 849 m) i zobacz, jak spada wymiana tlenu.
  • Zmierz pojemność życiowąTryb „Spirometr”: najgłębszy wdech i pełny wydech — wynik co najmniej 4 400 ml.
  • Pokonaj surfaktantem prawo Laplace’aTryb „Drzewo oskrzeli”: połącz dwa pęcherzyki wyraźnie różnej wielkości tak, by żaden się nie zapadł, a ich rozmiary się wyrównały.

Klawisze

  • Q W E R T — przełączanie trybów
  • Jak oddychamy: P pauza oddychania, O przebij / uszczelnij opłucną, ↑ ↓ membrana (gdy rysunek jest zaznaczony)
  • Drzewo oskrzeli: + − pokolenie (także ← → na rysunku), U rozłóż pęcherzyki
  • Wymiana gazowa: 1–5 wysokość: morze, Rysy, La Paz, Mont Blanc, Everest
  • Spirometr: przytrzymaj Spacja lub ↑ — wdech, ↓ — wydech z całej siły
  • Kto steruje oddechem: B wstrzymaj oddech / oddychaj
  • Esc — zatrzymuje / wznawia animację bieżącego trybu (w spirometrze puszcza też przyciski)