← Laboratorium Technika · Mierzenie czasu

Technika · Historia mierzenia czasu

Zegarod cienia patyka do pulsarów

Przez tysiące lat ludzie mierzyli czas cieniem, wodą i piaskiem, potem kołami zębatymi, kryształem kwarcu i atomami cezu — a natura podsunęła nawet zegary z gwiazd neutronowych. Wybierz epokę na osi czasu, ustaw zegar słoneczny dla swojego miasta, rozłóż mechanizm na części i sprawdź, jak bardzo mylił się każdy zegar.

Oś czasu

od ok. 3500 p.n.e. do dziś · skala logarytmiczna: im bliżej dziś, tym gęściej · kliknij kamień milowy

Zegar mechaniczny: od foliotu do kotwicy szwajcarskiej

Pierwsze zegary wieżowe (koniec XIII i XIV w.) miały wychwyt wrzecionowy z foliotem — wahający się drążek z ciężarkami bez własnego rytmu, więc myliły się nawet o kwadrans na dobę. W 1656 r. Christiaan Huygens dał zegarowi wahadło, a w 1675 r. — balans ze sprężynką-włosem. Poniżej pracują ich potomkowie: wychwyt Grahama z wahadłem i kotwica szwajcarska z balansem.

Z historii ↓
Tempo
Mechanizm
Napęd
1 000,00 mm

Suwak ustawia długość z grubsza, nakrętka — precyzyjnie. Klawisze ←/→ zmieniają długość o 0,1 mm, a z Shift o 0,01 mm.

Części mechanizmu

    Klawisze: 1–7 tryby · Spacja pauza · ←/→ długość wahadła · E rozstrzelony · T przezroczysty · P przepływ energii · L etykiety · Z lupa · +/− tempo · W nakręć · R czas rzeczywisty · M zegar/zegarek · D dźwięk · Esc cisza

    Jak to działa?

    Zegar mechaniczny to cztery zespoły: źródło energii, przekładnia, wychwyt i oscylator. Liczby zębów nie są przypadkowe — wynikają z prostej arytmetyki.

    01

    Źródło energii

    Ciężarek o masie m, który opada o wysokość h, oddaje energię potencjalną:

    E = m · g · h = 4 kg · 9,81 ms² · 1,2 m ≈ 47 J

    Rozłożone na 8 dni (691 200 s) daje to moc zaledwie ok. 68 µW — tysiące razy mniej niż dioda LED. Sprężyna w bębnie działa tak samo, tylko energię magazynuje zwinięta stalowa taśma.

    02

    Przekładnia

    Gdy koło o z1 zębach obraca zębnik o z2 zębach, zębnik kręci się z1/z2 razy szybciej. W naszym zegarze:

    968 · 608 · 567 = 12 · 7,5 · 8 = 720

    Bęben obraca się raz na 12 h, więc koło wychwytowe robi 720 obrotów w 12 h, czyli 1 obrót na minutę. Koło centralne kręci się 60 razy wolniej: raz na godzinę — to na jego osi siedzi wskazówka minutowa.

    03

    Wychwyt

    Kotwica nie pozwala kołu wychwytowemu kręcić się swobodnie: przy każdym wahnięciu przepuszcza je o pół zęba. Przy okazji ząb popycha skośną powierzchnię palety (impuls) i oddaje wahadłu energię, którą ono traci na tarcie.

    30 zębów · 2 s = 60 s

    Dlatego sekundnik zegara wahadłowego siedzi wprost na osi koła wychwytowego i skacze co sekundę — po każdym „tyk” i „tak”.

    04

    Wahadło

    Okres małych wahań zależy tylko od długości l i przyspieszenia ziemskiego g (przyjmujemy 9,81 m/s²):

    T = 2π lg  ⇒  l = gπ² ≈ 0,994 m dla T = 2 s

    Błąd dobowy to Δ = 86 400 s · (T0/T − 1). Dla wahadła sekundowego każdy milimetr długości to ok. 43 s na dobę.

    05

    Mechanizm wskazań

    Wskazówka godzinowa musi obracać się 12 razy wolniej niż minutowa. Robi to mała przekładnia pod tarczą: tuleja minutowa (10 z), koło zmianowe (30 z) z zębnikiem (8 z) i koło godzinowe (32 z):

    1030 · 832 = 13 · 14 = 112

    Tuleja jest wciśnięta na oś koła centralnego z tarciem — dlatego wskazówki można przestawiać, nie psując mechanizmu.

    06

    Balans z włosem

    W zegarku wahadło by nie działało (zegarek się porusza), więc zastępuje je koło balansowe i spiralna sprężynka — włos:

    T = 2π Iκ

    I — moment bezwładności balansu, κ — sztywność włosa. Nasz balans drga z częstotliwością 2,5 Hz (18 000 półwahnięć na godzinę). Koło wychwytowe (15 z) obraca się raz na 15 · 0,4 s = 6 s, a koło sekundowe (80/8 = 10 razy wolniej) — raz na minutę.

    Uproszczenia modelu. Kąty wychwytu i amplituda wahadła są na rysunku kilkakrotnie powiększone, żeby dało się zobaczyć blokadę i impuls (w prawdziwym zegarze to 1–2°). Wzór na okres zakłada małe wychylenia: przy amplitudzie 3° prawdziwe wahadło chodzi o ok. 0,017 % wolniej (ok. 15 s na dobę), więc zegarmistrz reguluje zegar już przy pracującej amplitudzie. Kinematyka wychwytu jest liczona geometrycznie (ząb dociśnięty do palety), ale bez bezwładności i tarcia. Zarysy zębów są schematyczne, a rozmieszczenie kół zegarka naręcznego — poglądowe.

    Czy wiesz, że…?

    Fakty, które zaskakują nawet zegarmistrzów.

    1. Milimetr to 43 sekundy. Skróć wahadło sekundowe o 1 mm, a zegar zacznie się spieszyć o ok. 43 s na dobę. Nawet temperatura ma znaczenie: stalowy pręt długości 1 m wydłuża się o ok. 0,012 mm na każdy stopień, więc ocieplenie o 2 °C spowalnia zegar o ok. 1 s na dobę. Dlatego zegary precyzyjne miały wahadła kompensacyjne, np. z rtęcią lub z inwaru.
    2. Zegarek tyka 432 000 razy na dobę. Balans o częstotliwości 2,5 Hz wykonuje 18 000 półwahnięć na godzinę — w ciągu roku to ok. 158 milionów. Jego koło wychwytowe robi przy tym 14 400 obrotów na dobę.
    3. Zegary potrafią się „zsynchronizować”. W 1665 r. Christiaan Huygens zauważył, że dwa jego zegary wahadłowe zawieszone na wspólnej belce po pewnym czasie wahają się dokładnie w przeciwnych fazach. Przekazywały sobie drgania przez belkę — to jedna z pierwszych obserwacji synchronizacji.
    4. Węzeł to naprawdę węzeł. Żeglarze wyrzucali za rufę deseczkę na lince z węzłami zawiązanymi co ok. 14,4 m (najczęściej podaje się 47 stóp i 3 cale) i liczyli, ile węzłów przesunie się przez dłonie, zanim przesypie się klepsydra 28-sekundowa. 14,4 m na 28 s to dokładnie 1 mila morska (1852 m) na godzinę — stąd prędkość „w węzłach”.
    5. Hiszpania żyje w „cudzej” strefie. Madryt leży na 3,7° długości zachodniej, a od 1940 r. używa czasu środkowoeuropejskiego. Dlatego Słońce góruje tam średnio ok. 13:15 czasu zimowego, a w środku lata ok. 14:13–14:21 czasu letniego — choć „południe” powinno wypadać koło 12:00.
    6. Doba się wydłuża. Pływy hamują obrót Ziemi: doba wydłuża się średnio o ok. 1,7–2,3 ms na stulecie (zależnie od metody i epoki). To jeden z powodów, dla których czas atomowy rozjeżdża się z czasem słonecznym — i trzeba było dodawać sekundy przestępne.

    Wyzwania

    Strona sama wykryje, kiedy się uda.

    1. Wyreguluj wahadło tak, by zegar spieszył się lub spóźniał mniej niż 1 s na dobę. Suwak ustawia długość z grubsza, a nakrętka (albo Shift + ←/→) — co 0,01 mm. Brawo! Tolerancja to zaledwie ±0,02 mm — mniej niż grubość ludzkiego włosa.
    2. Znajdź koło, które obraca się dokładnie raz na godzinę. Kliknij koło na rysunku albo wybierz część z listy i sprawdź jej prędkość. Tak! Koło centralne (i osadzona na nim tuleja) niesie wskazówkę minutową.
    3. Zatrzymaj mechanizm w chwili, gdy kotwica uwalnia ząb. Zwolnij do ×0,1, obserwuj lupę i naciśnij Spację, gdy ząb zsuwa się z palety albo popycha ją (impuls). Złapane! W tej chwili koło wychwytowe na moment odzyskuje swobodę i daje wahadłu impuls.
    4. Pozwól zegarowi stanąć — aż ciężarek opadnie albo sprężyna się rozkręci — a potem go nakręć. Przyspiesz do tempa „doba/s” i patrz na rezerwę chodu. Nakręcasz przyciskiem „Nakręć” lub klawiszem W. Zegar znów chodzi. Bez energii nawet najlepsze wahadło po chwili się zatrzymuje.
    5. Ustaw zegar słoneczny dla Warszawy tak, by cień wskazał 12:00. Tryb Zegar słoneczny: wybierz Warszawę i przesuwaj godzinę na zegarku. Uwaga — zegarek wcale nie pokaże wtedy 12:00! Brawo! W Warszawie Słońce góruje zimą ok. 11:20–11:50 CET, a latem ok. 12:20–12:45 CEST — zależnie od dnia.
    6. Znajdź miasto w Polsce, gdzie południe słoneczne jest najbliżej 12:00 czasu zimowego. Porównuj średnie południe słoneczne miast w sekcji „Czas słoneczny a czas na zegarku” (tryb 1). Tak! Przez Zgorzelec i Stargard biegnie południk 15° E — wzorcowy dla czasu środkowoeuropejskiego.
    7. Dobierz kształt naczynia zegara wodnego tak, by znaczniki godzin były rozstawione równo. Tryb Woda i piasek: przesuwaj suwak kształtu r ∝ hⁿ i obserwuj odstępy godzin. Świetnie! Przy r ∝ h1/4 przekrój rośnie jak √h i dokładnie równoważy prawo Torricellego.
    8. Zdobądź nagrodę z 1714 r.: po co najmniej 42 dniach rejsu błąd długości ma być nie większy niż ½°. Tryb Chronometr morski: zmniejsz nieprzewidziany chód zegara albo wydłuż rejs i sprawdź, co się stanie. Nagroda Twoja! Przy 42 dniach to najwyżej ok. 2,86 s na dobę — H4 Harrisona wypadł w próbie jeszcze lepiej.
    9. Znajdź wysokość orbity, na której zegar satelity chodzi tak samo jak na Ziemi. Tryb Zegar atomowy, sekcja GPS: przesuwaj wysokość orbity, aż oba efekty się zrównoważą. Tak! Na ok. 3190 km (r = 1,5 promienia Ziemi) słabsza grawitacja i ruch po orbicie dokładnie się znoszą.
    Ukończone: 0 z 9

    Z historii

    Od wieżowych zegarów mylących się o kwadrans na dobę do zegarów atomowych.

    1. ok. 1500 p.n.e.

      Cień i woda

      Egipcjanie mierzą czas cieniem gnomonu w dzień i wypływem wody w nocy. Doba ma 12 godzin dnia i 12 godzin nocy, więc długość godziny zmienia się z porą roku.

    2. ok. 1300

      Zegary wieżowe

      Pierwsze zegary mechaniczne mają wychwyt wrzecionowy i wahający się drążek z ciężarkami (foliot). Nie mają własnego rytmu, więc mylą się nawet o kwadrans na dobę.

    3. 1656

      Christiaan Huygens

      Holenderski uczony buduje zegar z wahadłem, którego okres prawie nie zależy od wychylenia. Błąd spada do mniej niż minuty na dobę, a po udoskonaleniach — do ok. 10 s.

    4. 1675

      Balans z włosem

      Huygens (i niezależnie Robert Hooke) dodaje do koła balansowego spiralną sprężynkę. Rodzą się dokładne zegarki kieszonkowe.

    5. ok. 1715

      George Graham

      Londyński zegarmistrz wymyśla wychwyt bez odskoku: powierzchnie spoczynkowe palet są łukami wokół osi kotwicy. To ten wychwyt pracuje w naszym zegarze wahadłowym.

    6. 1761

      John Harrison i długość geograficzna

      Ziemia obraca się o 15° na godzinę, więc 4 minuty różnicy czasu to 1° długości geograficznej, a 1 s błędu — ok. 460 m na równiku. Chronometr morski H4 spóźnił się w 81-dniowym rejsie na Jamajkę tylko o ok. 5 s.

    7. ok. 1755

      Thomas Mudge

      Angielski zegarmistrz tworzy wychwyt kotwicowy swobodny — balans styka się z kotwicą tylko na chwilę. Jego potomek, kotwica szwajcarska, bije dziś w niemal każdym zegarku mechanicznym.

    8. 1927 · 1969

      Kwarc

      W Bell Labs powstaje zegar kwarcowy, a w 1969 r. Seiko Astron — pierwszy kwarcowy zegarek naręczny. Dziś kryształ drga 32 768 razy na sekundę: to 2¹⁵, więc 15 kolejnych dzieleń przez 2 daje dokładnie jeden impuls na sekundę.

    9. 1955 · 1967

      Zegar atomowy

      Louis Essen i Jack Parry budują zegar cezowy. Od 1967 r. sekunda to 9 192 631 770 okresów promieniowania atomu cezu-133. Najlepsze zegary optyczne pomyliłyby się o 1 s dopiero po ponad 30 mld lat.

    10. 1967 · 1992

      Pulsary

      Jocelyn Bell Burnell odkrywa pulsary — wirujące gwiazdy neutronowe, które tykają jak zegary. W 1992 r. Aleksander Wolszczan i Dale Frail znajdują dzięki nim pierwsze planety poza Układem Słonecznym.