← Laboratorium Matematyka · eksperyment

Matematyka · rachunek prawdopodobieństwa

Prawdopodobieństwo przypadek ma swoje prawa

Jednego rzutu kostką nie przewidzi nikt. Ale tysiąc rzutów układa się w kształt, który da się policzyć co do ułamka procenta. Rzucaj kostkami, puszczaj kulki przez deskę Galtona, zagraj z Montym Hallem i sprawdź, dlaczego dodatni test nie zawsze znaczy „jesteś chory”, a wykres potrafi kłamać, choć każda liczba na nim jest prawdziwa.

P(A) = sprzyjającewszystkie E[X] = Σ xi · pi P(A | B) = P(B | A) · P(A)P(B)
Q–Y tryby Wyzwania 0/6

Prawo wielkich liczb

Czym rzucamy

Liczba rzutów0
Najczęstszy wynik—
Średnia zmierzona—
Wartość oczekiwana7
Wybrany słupek—

Złudzenie gracza

Po pięciu orłach z rzędu „reszka się należy”? Moneta nie ma pamięci. Sprawdźmy na wielkiej liczbie rzutów, co wypada zaraz po serii orłów.

Kliknij, a komputer rzuci milion razy i wyszuka wszystkie serie.
orzeł —reszka —

Czy umiesz udawać przypadek?

Wpisz z głowy 50 „losowych” rzutów: litera O to orzeł, R to reszka (albo klikaj przyciski). Potem porównaj swój ciąg z prawdziwie losowym. Ludzie zwykle za często zmieniają wynik i boją się długich serii — a w 50 rzutach seria 5 lub więcej takich samych wyników zdarza się w około 4 przypadkach na 5.

0/50
Twój ciągnajdłuższa seria: — · zmiany: —
Prawdziwy przypadeknajdłuższa seria: — · zmiany: —

Czerwona ramka zaznacza najdłuższą serię. W prawdziwie losowym ciągu 50 rzutów średnio jest około 24–25 zmian i najdłuższa seria liczy zwykle 5–7 rzutów.

MatematykaJak policzyć przypadek

Prawdopodobieństwo i częstość

Gdy wszystkie wyniki próby (rzutu, losowania) są jednakowo możliwe, prawdopodobieństwo zdarzenia A to stosunek liczby wyników sprzyjających do liczby wszystkich wyników:

P(A) = |A||Ω|, P(suma 7) = 636 = 16

Prawo wielkich liczb mówi, że w długiej serii niezależnych prób częstość nA/n zbliża się do P(A). Typowe wahania maleją jak 1/√n: żeby błąd zmalał dziesięć razy, trzeba sto razy więcej prób. Prawo to nie działa przez „wyrównywanie” — moneta nie pamięta poprzednich rzutów, a nadwyżka orłów po prostu rozmywa się w coraz większej liczbie rzutów.

Niezależność i prawdopodobieństwo warunkowe

P(A i B) = P(A) · P(B) (gdy niezależne), P(A | B) = P(A i B)P(B)

Z tego wynika twierdzenie Bayesa — przepis na odwrócenie warunku:

P(chory | +) = P(+ | chory) · P(chory)P(+ | chory) · P(chory) + P(+ | zdrowy) · P(zdrowy)

Przy chorobie występującej u 1 na 1000 osób i teście o czułości i swoistości 99 % wychodzi zaledwie ok. 9 %: fałszywych alarmów wśród 999 zdrowych jest dziesięć razy więcej niż prawdziwych chorych. Psycholog Gerd Gigerenzer pokazał, że ludzie liczą to dużo lepiej, gdy zamiast procentów dostają częstości naturalne: „10 chorych na 10 000, test wykrywa prawie wszystkich; fałszywie dodatnich 100”.

Rozkład, średnia i odchylenie

Rozkład mówi, jak często pojawiają się poszczególne wyniki. Dwie podstawowe liczby to średnia (środek ciężkości) i odchylenie standardowe (typowa odległość od średniej):

x̄ = x1 + … + xnn, σ = √(Σ (xi − x̄)² / n)

Mediana to wartość środkowa po ustawieniu danych od najmniejszej do największej — połowa wyników jest mniejsza, połowa większa. Jest odporna na wartości odstające; średnia nie. Dominanta to wynik najczęstszy. Wartość oczekiwana E[X] = Σ xi pi to średnia, której można się spodziewać w bardzo długiej serii — dla kasyna to po prostu jego zarobek na jednym zakładzie.

Rozkład dwumianowy i krzywa Gaussa

Kulka na desce Galtona w każdym z n rzędów skręca w prawo z prawdopodobieństwem p, niezależnie od poprzednich odbić. Liczba skrętów w prawo k ma rozkład dwumianowy:

P(k) = n!k! (n − k)! pk (1 − p)n−k, μ = np, σ = √(np(1 − p))

Dla dużego n przypomina on rozkład normalny (krzywą Gaussa). Według centralnego twierdzenia granicznego tak samo zachowuje się suma wielu niezależnych składników o skończonej wariancji — dlatego dzwon pojawia się w błędach pomiaru i, w przybliżeniu, we wzroście ludzi. W przedziale μ ± σ leży ok. 68 % wyników, w μ ± 2σ ok. 95 %, w μ ± 3σ ok. 99,7 %.

f(x) = 1σ√(2π) · e−(x − μ)² / (2σ²)

Korelacja a przyczynowość, próba i błąd

Współczynnik korelacji r (od −1 do 1) mierzy, jak bardzo punkty układają się wzdłuż prostej. Wysoki r nie mówi, co jest przyczyną: lody i utonięcia rosną razem, bo obie rzeczy napędza lato. W sondażu z próbą n losowych osób błąd wyniku (z ufnością ok. 95 %) wynosi w przybliżeniu ±1/√n: dla 1000 osób ok. ±3 punkty procentowe — o ile próba jest naprawdę losowa.

Uproszczenia na tej stronie

Kulki na desce Galtona nie są symulowane fizycznie: każde odbicie to osobne losowanie z prawdopodobieństwem p, a ruch jest tylko animacją. W grze Monty’ego Halla prowadzący zawsze otwiera drzwi z kozą i zawsze proponuje zamianę. Paradoks urodzin zakłada 365 jednakowo prawdopodobnych dni (bez 29 lutego). Drugi test w trybie Bayesa jest niezależny od pierwszego — prawdziwe powtórzone testy często takie nie są. Dane o wzroście, dochodach, miastach, lodach i sondażach są wygenerowane jako ilustracja; mają tylko przybliżony kształt prawdziwych.

Czy wiesz, że…?

  • Wystarczą 23 osoby, by szansa na dwie osoby o tych samych urodzinach przekroczyła 50 % (dokładnie 50,7 %). Przy 70 osobach to już ponad 99,9 %.
  • Talię 52 kart można ułożyć na 52! ≈ 8 · 10⁶⁷ sposobów. Dobrze potasowana talia jest więc prawie na pewno ułożona w kolejności, której nikt nigdy wcześniej nie widział.
  • Stanisław Ulam, matematyk ze Lwowa, wpadł na pomysł metody Monte Carlo, gdy po chorobie stawiał pasjansa i zastanawiał się, jak często da się go ułożyć. Zamiast liczyć, wygodniej było… rozegrać go wiele razy.

Wyzwania

  • Najczęstsza suma dwóch kostekRzuć co najmniej 10 000 razy dwiema kostkami i kliknij słupek najczęstszej sumy.nie zaliczone
  • Krzywa Gaussa z 500 kulekNa desce Galtona zbierz w koszykach co najmniej 500 kulek.nie zaliczone
  • 20 wygranych dzięki zmianieWygraj 20 gier Monty’ego Halla (3 drzwi), zmieniając drzwi.nie zaliczone
  • Próg paradoksu urodzinZnajdź najmniejszą liczbę osób, przy której wspólne urodziny są bardziej prawdopodobne niż nie.nie zaliczone
  • Test, któremu można ufaćUstaw częstość, czułość i swoistość tak, by jeden dodatni wynik oznaczał chorobę w ponad 90 % przypadków.nie zaliczone
  • Średnia kontra medianaPokaż dane, w których średnia jest większa od mediany o ponad połowę (np. mediana 10, średnia ponad 15).nie zaliczone

Wyzwania sprawdzają się same. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

Zobacz też

Dryf genetyczny, rozpad promieniotwórczy, prędkości cząsteczek gazu i pomiar w mechanice kwantowej — wszędzie tam rządzi prawdopodobieństwo.