← Laboratorium Fizyka · Laboratorium

Fizyka · mechanika kwantowa

Kwanty

gdzie cząstki zachowują się jak fale

Elektron zawsze trafia w ekran w jednym punkcie — jak cząstka. Ale gdy wyślesz ich tysiące, jeden po drugim, punkty układają się w prążki — jak fala. Ten świat nie jest magiczny, tylko inny niż nasza codzienność: rządzą nim prawdopodobieństwa, które fizyka przewiduje z ogromną dokładnością. Sprawdź to w siedmiu częściach — ostatnia pokazuje hamiltonian, który rządzi tym wszystkim.

E = hf λ = h / p Δx · Δp ≥ ħ/2
orbital 3dz² wodoru: punkty losowane z |ψ|², barwa = znak ψ

Doświadczenie z dwiema szczelinami

widok z góry
ekran od przodu
trafienia0
długość fali λ—
odstęp prążków Δy—
kontrast prążków—

Ustawienia

λ = hpΔy ≈ λLdL — odległość szczelin od ekranu, d — odstęp szczelin

Kto to zobaczył

  1. ok. 1801Thomas Young — prążki światła za dwiema szczelinami: światło jest falą.
  2. 1924Louis de Broglie — każda cząstka ma falę o długości λ = h/p.
  3. 1927Davisson i Germer (i niezależnie G. P. Thomson) — dyfrakcja elektronów na kryształach. Nobel 1937.
  4. 1974–89Merli, Missiroli, Pozzi (Bolonia), potem Tonomura i in. (Hitachi, 1989) — prążki budowane z pojedynczych elektronów; zamiast szczelin użyto tzw. biprizmatu elektronowego.
  5. 1999Arndt, Zeilinger i in. (Wiedeń) — interferencja cząsteczek C₆₀ na siatce dyfrakcyjnej.
  6. 2013Bach, Batelaan i in. — elektrony na dwóch nanoszczelinach, które można było zasłaniać.

Co tu się dzieje?

Na początku XX wieku okazało się, że światło, które uważano za falę, przekazuje energię porcjami — kwantami, a elektrony, które uważano za kulki, potrafią interferować jak fale. To dualizm korpuskularno-falowy: w mikroświecie nie ma ani zwykłych kulek, ani zwykłych fal, tylko obiekty kwantowe, które rejestrujemy punktowo, a których ruch opisuje fala.

Kwanty energii

E = hfh = 6,626·10−34 J·sEk max = hf − W

Fala materii i prawdopodobieństwo

λ = hpP(x) dx = |ψ(x)|² dxelektron przyspieszony napięciem 100 V ma λ ≈ 0,123 nm — mniej więcej rozmiar atomu

Funkcja falowa ψ nie jest falą „czegoś materialnego” — to przepis na prawdopodobieństwa. Przy dwóch szczelinach dodajemy amplitudy ψ1 + ψ2, a dopiero potem podnosimy do kwadratu; stąd prążki. Gdy cokolwiek w otoczeniu zapisze, którędy cząstka przeszła, składniki przestają interferować — to dekoherencja.

Nieoznaczoność i tunelowanie

Δx · Δp ≥ ħ/2T ≈ e−2κa

Hamiltonian — jedna funkcja rządzi ruchem

H = T + VĤψ = Eψiħ ∂ψ/∂t = Ĥψ

Energia całkowita zapisana jako funkcja położenia i pędu to hamiltonian. W fizyce klasycznej wyznacza tory w przestrzeni fazowej, a w kwantowej staje się operatorem Ĥ: jego wartości własne to jedyne dozwolone energie, a stany własne — stany stacjonarne. Ten sam Ĥ decyduje też, jak funkcja falowa zmienia się w czasie.

Co to „naprawdę” znaczy?

Tu fizycy się różnią. Interpretacja kopenhaska, wielu światów, teoria fali pilotującej (de Broglie–Bohm) czy modele spontanicznego kolapsu opowiadają różne historie o tym, co dzieje się „pomiędzy” pomiarami — ale przewidują te same wyniki doświadczeń, które tu widzisz. Pewne jest jedno: mechanika kwantowa to najlepiej sprawdzona teoria fizyki, a słowo „kwantowy” w reklamach cudownych terapii nie ma z nią nic wspólnego.

Uproszczenia: w dwóch szczelinach geometria jest przeskalowana, a obraz każdej szczeliny to rozmyty pas (model poglądowy); fotoelektrony mają w modelu równomierny rozkład energii; Schrödinger liczony jest w 1D w jednostkach umownych; Stern–Gerlach traktuje spin ½ idealnie; test Bella zakłada idealne detektory; hamiltonian liczony jest metodą różnic skończonych na siatce 240 punktów (24 w części „macierz”) w jednostkach ħ = m = 1, a brzegi obszaru to nieskończone ściany; ruch klasyczny i układ dwupoziomowy — w jednostkach umownych.

Zobacz też

Wyzwania

  1. Zbuduj wzór interferencyjny z 500 pojedynczych elektronów„Dwie szczeliny”: elektrony, obie szczeliny otwarte, bez detektora.nie zaliczone
  2. Zniszcz interferencję detektorem drogiWłącz detektor „którędy?” i zbierz co najmniej 300 trafień cząstek kwantowych.nie zaliczone
  3. Wybij elektrony z cynku„Kwanty światła”: wybierz cynk i znajdź barwę, która wybija elektrony.nie zaliczone
  4. Wypełnij powłoki atomu tlenu„Atom” → Konfiguracja: 8 elektronów w stanie podstawowym (z regułą Hunda).nie zaliczone
  5. Przetuneluj przez barierę z prawdopodobieństwem powyżej 10 %„Fala i tunelowanie”: bariera wyższa niż energia paczki, zmierzone T > 10 %.nie zaliczone
  6. Pokaż, że S > 2 w teście Bella„Splątanie” → Test Bella: zmierz co najmniej 400 par; S musi przekroczyć 2 o ponad dwa odchylenia standardowe.nie zaliczone
  7. Narysuj potencjał z dokładnie trzema stanami związanymi„Hamiltonian” → Kwantowo: dokładnie trzy poziomy poniżej krawędzi studni (np. skończona studnia o odpowiedniej głębokości).nie zaliczone
  8. Zobacz rozszczepienie tunelowe w podwójnej studni„Hamiltonian” → Kwantowo: dwa najniższe poziomy bliżej siebie niż 10 % odstępu do trzeciego.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Albert Einstein dostał Nagrodę Nobla (za rok 1921) za wyjaśnienie zjawiska fotoelektrycznego — nie za teorię względności.
  • Mikroskopy elektronowe działają dzięki falom elektronów: przy napięciu 100 kV długość fali elektronu to ok. 0,0037 nm, ponad sto tysięcy razy mniej niż dla światła widzialnego.
  • Bez tunelowania Słońce by nie świeciło tak jak świeci: protony w jego jądrze mają średnio za mało energii, by klasycznie pokonać wzajemne odpychanie, a mimo to łączą się — przez barierę.
  • William Rowan Hamilton sformułował swoją mechanikę w latach 30. XIX wieku, prawie sto lat przed mechaniką kwantową — a Schrödinger zbudował swoje równanie właśnie na funkcji Hamiltona, zamieniając pęd p na operator −iħ ∂/∂x. Ten sam Hamilton w 1843 r. wyrył na moście w Dublinie wzór na kwaterniony.

Klawisze

Q W E R T Y U
przełączanie trybów (← → na zakładkach)
Spacja
start / pauza w bieżącym trybie
1–5
szczeliny: rodzaj cząstek; fotony: metal; atom, spin i hamiltonian: części trybu; fala: rodzaj symulacji
D S
szczeliny: detektor drogi, zasłonięcie szczeliny
C
wyczyść ekran / liczniki / punkty
X H Z M
kubit: bramki i pomiar
← ↑ → ↓ + −
na płótnie 3D: obrót i przybliżenie; na wykresie potencjału: miejsce i jego wysokość
Esc
zatrzymuje wszystkie animacje