Matematyka · rachunek prawdopodobieństwa
Prawdopodobieństwo przypadek ma swoje prawa
Jednego rzutu kostką nie przewidzi nikt. Ale tysiąc rzutów układa się w kształt, który da się policzyć co do ułamka procenta. Rzucaj kostkami, puszczaj kulki przez deskę Galtona, zagraj z Montym Hallem i sprawdź, dlaczego dodatni test nie zawsze znaczy „jesteś chory”, a wykres potrafi kłamać, choć każda liczba na nim jest prawdziwa.
Prawo wielkich liczb
Czym rzucamy
Złudzenie gracza
Po pięciu orłach z rzędu „reszka się należy”? Moneta nie ma pamięci. Sprawdźmy na wielkiej liczbie rzutów, co wypada zaraz po serii orłów.
Czy umiesz udawać przypadek?
Wpisz z głowy 50 „losowych” rzutów: litera O to orzeł, R to reszka (albo klikaj przyciski). Potem porównaj swój ciąg z prawdziwie losowym. Ludzie zwykle za często zmieniają wynik i boją się długich serii — a w 50 rzutach seria 5 lub więcej takich samych wyników zdarza się w około 4 przypadkach na 5.
Czerwona ramka zaznacza najdłuższą serię. W prawdziwie losowym ciągu 50 rzutów średnio jest około 24–25 zmian i najdłuższa seria liczy zwykle 5–7 rzutów.
Deska
Wrzuć
Nakładki
Koszyk k = liczba odbić w prawo. Średnia to np, a odchylenie √np(1 − p).
Centralne twierdzenie graniczne
Weź cokolwiek losowego — kostkę, liczbę z przedziału, czas oczekiwania — i dodawaj kilka takich wyników. Suma coraz bardziej przypomina dzwon.
Dzwony i nie-dzwony w świecie
Paradoks Monty’ego Halla
Za jednymi drzwiami stoi samochód, za pozostałymi kozy. Wybierasz drzwi, a prowadzący, który wie, gdzie jest auto, otwiera inne drzwi z kozą. Zostajesz czy zmieniasz?
| Strategia | gry | wygrane | % wygr. |
|---|---|---|---|
| zostaję | 0 | 0 | — |
| zmieniam | 0 | 0 | — |
Symulacja nie liczy się do wyzwania — tam trzeba wygrać samemu.
Paradoks urodzin
Ile osób musi być w pokoju, żeby dwie z nich miały urodziny tego samego dnia z szansą większą niż 50 %? Intuicja podpowiada ok. 180. Przesuwaj suwak.
Linda i błąd koniunkcji
„Linda ma 31 lat, jest szczera i bardzo bystra. Studiowała filozofię, angażowała się w sprawy sprawiedliwości społecznej i brała udział w demonstracjach.” Co jest bardziej prawdopodobne?
Wybierz odpowiedź. To słynne pytanie Amosa Tversky’ego i Daniela Kahnemana (1983).
Policz na ludzikach, nie na procentach
To samo rozumowanie gdzie indziej
Filtr spamu: słowo „wygrałeś” pojawia się w spamie dużo częściej niż w zwykłych listach, ale o tym, czy list to spam, decyduje też, jak dużo spamu w ogóle dostajesz — filtr bayesowski mnoży oba te czynniki.
Prognoza pogody: „70 % szans na deszcz” znaczy, że spośród dni z taką prognozą mniej więcej w 7 na 10 rzeczywiście pada — to też częstość warunkowa, nie obietnica.
Czułość to P(+ | chory), a swoistość to P(− | zdrowy). Lekarza i pacjenta obchodzi jednak odwrotne pytanie: P(chory | +). Pomylenie tych dwóch kierunków ma nawet nazwę: błąd prokuratora.
Liczby w przykładach są szkolne, nie dotyczą żadnej konkretnej choroby ani testu.
Średnia, mediana, dominanta
Czas dojazdu do szkoły w klasie (w minutach). Przeciągnij kropki i zobacz, która miara się rusza.
Jak kłamać wykresem
Korelacja to nie przyczyna
Sondaż: 10 czy 1000 osób?
Naprawdę popiera coś 40 % ludzi. Pytamy losowe osoby i zapisujemy wynik każdego sondażu jako kropkę.
Lotto 6 z 49: czy warto?
Wszystkich możliwych zestawów 6 liczb z 49 jest C(49, 6) = 13 983 816. Szansa na szóstkę z jednego zakładu to więc 1 do prawie 14 milionów.
| Trafienia | sposoby | szansa 1 do | wygrana [zł] |
|---|
Kwoty wygranych za 4, 5 i 6 trafień zmieniają się w każdym losowaniu — w tabeli są przykładowe, możesz je zmienić. Przy wysokiej kumulacji gra więcej osób, więc główną wygraną częściej się dzieli, a od wygranych powyżej 2280 zł w Polsce pobiera się 10 % podatku.
Ruletka: kasyno zawsze wygrywa
Ruletka europejska ma 37 pól: 18 czerwonych, 18 czarnych i zielone zero. Zakład 1 zł na czerwone wygrywa 1 zł z szansą 18/37 i przegrywa z szansą 19/37:
Ryzyko względne i bezwzględne
Krótka historia przypadku
- 1654Blaise Pascal i Pierre de Fermat w listach rozwiązują „problem podziału stawki”: jak sprawiedliwie podzielić pulę przerwanej gry. Zwykle od tego liczy się narodziny rachunku prawdopodobieństwa.
- 1713Jakob Bernoulli — w wydanej po jego śmierci Ars Conjectandi — udowadnia pierwszą wersję prawa wielkich liczb: częstość zbliża się do prawdopodobieństwa.
- 1733Abraham de Moivre pokazuje, że liczba orłów w wielu rzutach monetą układa się w krzywą dzwonową.
- 1763Ukazuje się esej Thomasa Bayesa, opublikowany po jego śmierci przez Richarda Price’a: jak zmieniać przekonania pod wpływem danych.
- 1809–1812Carl Friedrich Gauss opisuje rozkład błędów pomiaru, a Pierre-Simon Laplace rozwija twierdzenie, dzięki któremu dzwon pojawia się wszędzie tam, gdzie sumuje się wiele drobnych przyczyn.
- 1906Marian Smoluchowski (niezależnie od Einsteina) wyjaśnia ruchy Browna: pyłek drga, bo zderza się losowo z cząsteczkami.
- 1923Hugo Steinhaus ze Lwowa opisuje nieskończony ciąg rzutów monetą językiem teorii miary — jeden z kroków do nowoczesnej teorii prawdopodobieństwa.
- 1933Andriej Kołmogorow podaje aksjomaty prawdopodobieństwa, na których opiera się dzisiejsza teoria.
- 1946Stanisław Ulam, matematyk ze Lwowa pracujący w Los Alamos, wpada na pomysł metody Monte Carlo przy stawianiu pasjansa; rozwija ją z Johnem von Neumannem, a nazwę podsuwa Nicholas Metropolis.
MatematykaJak policzyć przypadek
Prawdopodobieństwo i częstość
Gdy wszystkie wyniki próby (rzutu, losowania) są jednakowo możliwe, prawdopodobieństwo zdarzenia A to stosunek liczby wyników sprzyjających do liczby wszystkich wyników:
Prawo wielkich liczb mówi, że w długiej serii niezależnych prób częstość nA/n zbliża się do P(A). Typowe wahania maleją jak 1/√n: żeby błąd zmalał dziesięć razy, trzeba sto razy więcej prób. Prawo to nie działa przez „wyrównywanie” — moneta nie pamięta poprzednich rzutów, a nadwyżka orłów po prostu rozmywa się w coraz większej liczbie rzutów.
Niezależność i prawdopodobieństwo warunkowe
Z tego wynika twierdzenie Bayesa — przepis na odwrócenie warunku:
Przy chorobie występującej u 1 na 1000 osób i teście o czułości i swoistości 99 % wychodzi zaledwie ok. 9 %: fałszywych alarmów wśród 999 zdrowych jest dziesięć razy więcej niż prawdziwych chorych. Psycholog Gerd Gigerenzer pokazał, że ludzie liczą to dużo lepiej, gdy zamiast procentów dostają częstości naturalne: „10 chorych na 10 000, test wykrywa prawie wszystkich; fałszywie dodatnich 100”.
Rozkład, średnia i odchylenie
Rozkład mówi, jak często pojawiają się poszczególne wyniki. Dwie podstawowe liczby to średnia (środek ciężkości) i odchylenie standardowe (typowa odległość od średniej):
Mediana to wartość środkowa po ustawieniu danych od najmniejszej do największej — połowa wyników jest mniejsza, połowa większa. Jest odporna na wartości odstające; średnia nie. Dominanta to wynik najczęstszy. Wartość oczekiwana E[X] = Σ xi pi to średnia, której można się spodziewać w bardzo długiej serii — dla kasyna to po prostu jego zarobek na jednym zakładzie.
Rozkład dwumianowy i krzywa Gaussa
Kulka na desce Galtona w każdym z n rzędów skręca w prawo z prawdopodobieństwem p, niezależnie od poprzednich odbić. Liczba skrętów w prawo k ma rozkład dwumianowy:
Dla dużego n przypomina on rozkład normalny (krzywą Gaussa). Według centralnego twierdzenia granicznego tak samo zachowuje się suma wielu niezależnych składników o skończonej wariancji — dlatego dzwon pojawia się w błędach pomiaru i, w przybliżeniu, we wzroście ludzi. W przedziale μ ± σ leży ok. 68 % wyników, w μ ± 2σ ok. 95 %, w μ ± 3σ ok. 99,7 %.
Korelacja a przyczynowość, próba i błąd
Współczynnik korelacji r (od −1 do 1) mierzy, jak bardzo punkty układają się wzdłuż prostej. Wysoki r nie mówi, co jest przyczyną: lody i utonięcia rosną razem, bo obie rzeczy napędza lato. W sondażu z próbą n losowych osób błąd wyniku (z ufnością ok. 95 %) wynosi w przybliżeniu ±1/√n: dla 1000 osób ok. ±3 punkty procentowe — o ile próba jest naprawdę losowa.
Uproszczenia na tej stronie
Kulki na desce Galtona nie są symulowane fizycznie: każde odbicie to osobne losowanie z prawdopodobieństwem p, a ruch jest tylko animacją. W grze Monty’ego Halla prowadzący zawsze otwiera drzwi z kozą i zawsze proponuje zamianę. Paradoks urodzin zakłada 365 jednakowo prawdopodobnych dni (bez 29 lutego). Drugi test w trybie Bayesa jest niezależny od pierwszego — prawdziwe powtórzone testy często takie nie są. Dane o wzroście, dochodach, miastach, lodach i sondażach są wygenerowane jako ilustracja; mają tylko przybliżony kształt prawdziwych.
Czy wiesz, że…?
- Wystarczą 23 osoby, by szansa na dwie osoby o tych samych urodzinach przekroczyła 50 % (dokładnie 50,7 %). Przy 70 osobach to już ponad 99,9 %.
- Talię 52 kart można ułożyć na 52! ≈ 8 · 10⁶⁷ sposobów. Dobrze potasowana talia jest więc prawie na pewno ułożona w kolejności, której nikt nigdy wcześniej nie widział.
- Stanisław Ulam, matematyk ze Lwowa, wpadł na pomysł metody Monte Carlo, gdy po chorobie stawiał pasjansa i zastanawiał się, jak często da się go ułożyć. Zamiast liczyć, wygodniej było… rozegrać go wiele razy.
Wyzwania
- Najczęstsza suma dwóch kostekRzuć co najmniej 10 000 razy dwiema kostkami i kliknij słupek najczęstszej sumy.nie zaliczone
- Krzywa Gaussa z 500 kulekNa desce Galtona zbierz w koszykach co najmniej 500 kulek.nie zaliczone
- 20 wygranych dzięki zmianieWygraj 20 gier Monty’ego Halla (3 drzwi), zmieniając drzwi.nie zaliczone
- Próg paradoksu urodzinZnajdź najmniejszą liczbę osób, przy której wspólne urodziny są bardziej prawdopodobne niż nie.nie zaliczone
- Test, któremu można ufaćUstaw częstość, czułość i swoistość tak, by jeden dodatni wynik oznaczał chorobę w ponad 90 % przypadków.nie zaliczone
- Średnia kontra medianaPokaż dane, w których średnia jest większa od mediany o ponad połowę (np. mediana 10, średnia ponad 15).nie zaliczone
Wyzwania sprawdzają się same. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.
Zobacz też
Dryf genetyczny, rozpad promieniotwórczy, prędkości cząsteczek gazu i pomiar w mechanice kwantowej — wszędzie tam rządzi prawdopodobieństwo.