Przejdź do eksperymentu
← Laboratorium Biologia · Fizjologia człowieka

Układ limfatyczny · odporność

Układ limfatyczny — cicha armia

Obok naczyń krwionośnych biegnie w nas druga, mniej znana sieć. Zbiera płyn z tkanek, przenosi tłuszcze z jelit i prowadzi drobnoustroje prosto do kilkuset węzłów chłonnych — posterunków, w których czeka armia białych krwinek. Zobacz, jak powstaje obrzęk, jak komórki żerne bronią skaleczenia, jak limfocyty uczą się nowego wroga i dlaczego szczepienia chronią całe społeczności.

Strona ma charakter edukacyjny i nie jest poradą medyczną. Modele są uproszczone; opisy odpowiadają podręcznikowej immunologii i stanowisku WHO. W sprawach zdrowia zwróć się do lekarza.

Mapa układu limfatycznego

Kliknij narząd na rysunku albo jego nazwę. Zielone strumyki to limfa (chłonka) — płynie zawsze w jedną stronę: z tkanek ku sercu.

Elementy układu

    Dlaczego węzły puchną?

    Gdy w gardle trwa infekcja, limfa przynosi drobnoustroje i ich fragmenty do węzłów szyjnych. Limfocyty, które rozpoznają tego intruza, zaczynają się tam gwałtownie dzielić, a do węzła napływa więcej krwi i komórek odpornościowych. Węzeł rośnie i bywa tkliwy — to znak, że trwa praca. Po infekcji zwykle wraca do dawnych rozmiarów.

    Węzeł, który bez wyraźnej przyczyny pozostaje powiększony przez kilka tygodni, warto pokazać lekarzowi.

    Tłuszcz płynie limfą

    Większość tłuszczów z pokarmu nie trafia od razu do krwi: w kosmkach jelita wchłaniają je naczynia chłonne, a limfa z jelit staje się mlecznobiała (to mleczu, inaczej chylus) i płynie przez zbiornik mleczu i przewód piersiowy do żyły.

    Skąd się bierze limfa?

    W naczyniu włosowatym ciśnienie krwi wypycha wodę do tkanek, a białka osocza (ciśnienie onkotyczne) przyciągają ją z powrotem. Nie wszystko wraca — nadwyżkę, razem z białkami, które uciekły z krwi, zabiera układ limfatyczny. Zablokuj go i obserwuj tkankę.

    Siły Starlinga

    30 mmHg
    na końcu naczynia: 10 mmHg
    28 mmHg
    100 %

    Bilans płynów (cały organizm)

    Filtracja z krwi do tkanek20,0 l/dobę
    Wchłanianie zwrotne do krwi17,0 l/dobę
    Odpływ limfą3,0 l/dobę
    Nadmiar płynu w tkankach+0,0 l
    Ciśnienie płynu w tkance−3,0 mmHg
    Ciśnienie onkotyczne tkanki5,4 mmHg
    RównowagaOkoło 20 l płynu na dobę wypływa z naczyń włosowatych, ok. 17 l wraca, a ok. 3 l odprowadza limfa.

    Limfa nie ma serca

    Krew tłoczy serce, a limfę przesuwają: kurczące się mięśnie szkieletowe, które ściskają naczynia, zastawki, które nie pozwalają jej się cofnąć, oddychanie (wdech zasysa limfę w głąb klatki piersiowej) i rytmiczne skurcze ścian większych naczyń chłonnych.

    Co robi właściciel nogi? L

    Przepływ limfy w nodze (model, wartość względna)
    Płyn zalegający wokół kostek

    Dlatego po całym dniu stania albo po długim locie wieczorem bywa ciasno w butach. Pomaga ruch — nawet krążenie stopami na siedząco — i uniesienie nóg, bo wtedy grawitacja nie utrudnia powrotu płynu.

    Jak to działa?

    Układ limfatyczny to sieć cienkich naczyń, węzłów chłonnych i narządów (śledziona, grasica, migdałki, szpik kostny, kępki Peyera). Ma trzy zadania: odprowadza nadmiar płynu z tkanek z powrotem do krwi, przenosi tłuszcze wchłonięte w jelicie i — co najważniejsze — jest siedzibą i autostradą układu odpornościowego.

    Siły Starlinga

    O tym, czy woda wypływa z naczynia włosowatego, czy do niego wraca, decyduje różnica ciśnień: hydrostatycznego (pcha wodę na zewnątrz) i onkotycznego (białka przyciągają wodę). Na początku naczynia przeważa filtracja, na końcu — wchłanianie zwrotne.

    J = Kf · [ (Pk − Pt) − σ · (πk − πt) ]P — ciśnienie hydrostatyczne, π — onkotyczne; k — krew w naczyniu, t — tkanka; Kf — przepuszczalność ściany; σ — jak skutecznie ściana zatrzymuje białka (w modelu σ = 1). J > 0 oznacza wypływ do tkanki.
    Qlimfy = Ffiltracja − Rwchłanianie ≈ 20 − 17 ≈ 3 l/dobęw równowadze limfa odprowadza dokładnie tyle, ile nie wróciło do krwi (wartości typowe, „około”, dla dorosłego)

    Dwie linie obrony

    Odporność wrodzona działa od razu i tak samo na wiele drobnoustrojów: bariery, stan zapalny, komórki żerne (neutrofile, makrofagi), komórki NK, gorączka. Odporność nabyta potrzebuje kilku dni, ale jest precyzyjna: limfocyty B wytwarzają przeciwciała pasujące do jednego antygenu, limfocyty T pomocnicze (CD4) koordynują odpowiedź, cytotoksyczne (CD8) zabijają zakażone komórki, a komórki pamięci zostają na lata.

    Odporność populacyjna

    Jeśli każdy chory zaraża średnio R0 osób w populacji bez odporności, to przy odsetku odpornych p zaraża już tylko Re osób. Epidemia gaśnie, gdy Re < 1.

    Re = R0 · (1 − p)   ⇒   pc = 1 − 1R0np. odra: R₀ ≈ 12–18, więc próg to ok. 92–95 %; grypa sezonowa: R₀ ≈ 1,3, próg ok. 23 %

    Uproszczenia: bilans płynów to model „średniego” naczynia przeliczony na cały organizm; podatność tkanki, wzrost przepływu limfy i wypłukiwanie białek z tkanki są przybliżone prostymi zależnościami. Nowsze badania (warstwa glikokaliksu) sugerują, że w wielu tkankach wchłanianie zwrotne jest mniejsze, niż podaje klasyczny model — rola limfy jest więc jeszcze większa. Opowieść z węzła skraca dni do sekund i pomija wiele komórek i cząsteczek. Symulacja epidemii zakłada odporność na całe życie i szczepionkę skuteczną w 100 %.

    Klawisze

    • Q W E R — tryby (cyfry działają wewnątrz trybów)
    • Spacja — pauza / wznów animacje
    • 1 2 3 — sytuacje w naczyniu włosowatym (Q)
    • L — spacer / bezruch / nogi w górze (Q)
    • N — nowe skaleczenie (W), nowy antygen (E), nowa populacja (R)
    • ← → — sceny opowieści (E)
    • 1–4 — choroby, S — wpuść chorych (R)
    • Na planszach: strzałki + Enter

    Zobacz też

    Czy wiesz, że…?

    • Do 2015 r. sądzono, że mózg nie ma naczyń limfatycznych. Wtedy dwa niezależne zespoły badaczy odkryły je w oponach otaczających mózg.
    • Masz tylko ok. 20 tysięcy genów kodujących białka, a mimo to twoje limfocyty mogą wytworzyć miliardy różnych receptorów — dzięki tasowaniu kawałków genów (rekombinacji V(D)J).
    • Grasica, „szkoła” limfocytów T, jest największa w dzieciństwie. Po okresie dojrzewania stopniowo zanika i zastępuje ją tkanka tłuszczowa, ale wyszkolone w niej limfocyty służą latami.

    Wyzwania

    • Wywołaj obrzęk, blokując odpływ limfyTryb Q: zmniejsz odpływ limfy do 10 % lub mniej i doprowadź do widocznego obrzęku (co najmniej +2,5 l płynu w tkankach).
    • Pomóż makrofagom pokonać infekcjęTryb W: przywołuj komórki żerne sygnałami, aż w ranie nie zostanie ani jedna bakteria.
    • Znajdź limfocyt B pasujący do antygenuTryb E: wskaż komórkę, której receptor jest dokładnym odlewem antygenu.
    • Zatrzymaj epidemię odpornością populacyjnąTryb R: przy R₀ ≥ 3 zaszczep tylu ludzi, by zachorowało mniej niż 2 % populacji.
    • Porównaj pierwszą i drugą odpowiedź immunologicznąTryb E: wywołaj oba kontakty z antygenem i zobacz całą drugą odpowiedź na wykresie.

    Laboratorium · Układ limfatyczny i odporność. Treści edukacyjne, nie porada medyczna.