← Laboratorium

Względnośćczas, który płynie różnie

Szybki zegar tyka wolniej. Pędzący pociąg jest krótszy. Dwa zdarzenia jednoczesne dla jednego obserwatora dla drugiego wcale takie nie są. A zegar na dachu chodzi odrobinę szybciej niż w piwnicy. Brzmi jak fantastyka — a to codzienna inżynieria: bez poprawek Einsteina nawigacja GPS myliłaby się z dnia na dzień coraz bardziej.

Wszystko wynika z jednego zaskakującego faktu: światło w próżni porusza się z tą samą prędkością dla każdego obserwatora. Sprawdź to w sześciu eksperymentach myślowych.

Statek Galileusza

Piłka spada pionowo pod miejsce, z którego ją puszczono.

Galileusz w 1632 r. opisał doświadczenie w zamkniętej kajucie statku płynącego równo i spokojnie: ani spadająca piłka, ani lecące muchy, ani kapiąca woda nie zdradzą, czy statek płynie, czy stoi. Z brzegu tor piłki jest łukiem, z kajuty — prostą. Ruchu jednostajnego nie da się wykryć od środka.

Michelson i Morley, 1887

Fizycy XIX w. sądzili, że światło jest falą w niewidzialnym „eterze”, a Ziemia pędzi przez niego ok. 30 km/s. Wtedy światło w ramieniu ustawionym „pod wiatr” powinno wracać odrobinę później niż w ramieniu poprzecznym, a obracanie aparatu — przesuwać prążki o ok. 0,4 szerokości prążka. Zmierzone przesunięcie było wielokrotnie mniejsze, praktycznie zerowe.

Einstein, 1905: dwa postulaty

  1. Zasada względnościPrawa fizyki są takie same w każdym układzie inercjalnym (poruszającym się bez przyspieszenia). Żadne doświadczenie w zamkniętym pomieszczeniu nie wykaże, czy ono „naprawdę” się porusza.
  2. Stała prędkość światłaŚwiatło w próżni porusza się z tą samą prędkością c względem każdego obserwatora — niezależnie od ruchu źródła i odbiorcy.
    c = 299 792 458 m/s
    Dokładnie — od 1983 r. to definicja: metr jest drogą, którą światło przebywa w 1/299 792 458 s.

Dodawanie prędkości: piłka i latarka w pociągu

0,50c

0,50c

Galileusz: w = u + v = 1,00cDobre przybliżenie przy małych prędkościach.
Einstein: w = u + v1 + uv/c² = 0,80cWynik nigdy nie przekracza c.

Przy prędkościach z życia mianownik 1 + uv/c² różni się od 1 o mniej niż jedną miliardową — dlatego dodawanie „po Galileuszowemu” tak dobrze działa na co dzień. Wzór ten sprawdzono w doświadczeniach z cząstkami w akceleratorach i ze światłem w płynącej wodzie (Fizeau, 1851).

Jak to działa?

Czynnik Lorentza

Wszystkie efekty szczególnej teorii względności (STW) mierzy jedna liczba γ. Przy 10 % prędkości światła γ ≈ 1,005 (pół procenta), przy 87 % — już 2.

γ = 1√1 − v²/c² ≥ 1

Dylatacja czasu i skrócenie Lorentza

Δt = γ·Δt₀  ·  L = L₀ / γZegar w ruchu tyka wolniej; ciało w ruchu jest krótsze wzdłuż kierunku ruchu. Indeks 0 — wielkość mierzona w układzie, w którym zegar lub ciało spoczywa.

Dodawanie prędkości

u ⊕ v = u + v1 + uv/c²Np. 0,5c ⊕ 0,5c = 0,8c, a c ⊕ v = c.

Transformacja Lorentza i jednoczesność

x′ = γ(x − vt),  t′ = γ(t − vx/c²)Człon vx/c² sprawia, że zdarzenia jednoczesne w jednym układzie (Δt = 0, Δx ≠ 0) nie są jednoczesne w drugim.

Masa to energia

E = γmc²,  E₀ = mc²,  E² = (pc)² + (mc²)²

Ogólna teoria względności (OTW)

Masa i energia zakrzywiają czasoprzestrzeń, a ciała swobodnie spadające poruszają się po „najprostszych” liniach w tej zakrzywionej geometrii. Zegar niżej w polu grawitacyjnym tyka wolniej:

Δff ≈ ghc²dla niewielkiej różnicy wysokości h; ogólnie Δf/f = ΔΦ/c², gdzie Φ to potencjał grawitacyjny

Modele na tej stronie są uproszczone (natychmiastowe przyspieszenia, pionowe miony, przesadzone ugięcia na rysunkach). Liczby są zaokrąglone.

Wyzwania

  1. Rozpędź zegar świetlny tak, by tykał 2 razy wolniejW „Zegarze świetlnym” ustaw γ = 2 (z dokładnością do 0,03).nie zaliczone
  2. Pomóż mionom dolecieć do ziemiDobierz prędkość tak, by do detektora dotarło co najmniej 10 mionów (przy włączonej względności).nie zaliczone
  3. Odwróć kolejność dwóch zdarzeń na diagramie MinkowskiegoBez łamania przyczynowości: A przed B w układzie O, B przed A w O′.nie zaliczone
  4. Wróć z podróży młodszy od bliźniaka o 10 latDo Proximy się nie uda — dlaczego?nie zaliczone
  5. Policz energię z 1 grama masyWpisz masę w kalkulatorze E = mc².nie zaliczone
  6. Popraw zegary GPSDobierz korektę tak, by błąd pozycji przestał rosnąć (± 0,3 µs na dobę).nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Einstein dostał Nagrodę Nobla (za 1921 r.) nie za teorię względności, lecz za wyjaśnienie efektu fotoelektrycznego.
  • Gdybyś całe życie przestał na nogach, Twoja głowa po 80 latach byłaby starsza od stóp o ok. pół mikrosekundy — bo jest wyżej w polu grawitacyjnym Ziemi.
  • Gorąca herbata waży więcej niż ta sama herbata zimna. Ćwierć litra ogrzane o 70 °C zyskuje ok. 73 kJ energii, czyli niecały nanogram masy — zdecydowanie za mało dla wagi kuchennej.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb
Spacja
start / pauza animacji w bieżącym trybie
A B ↑ ↓ ← →
diagram Minkowskiego (gdy aktywny): wybór i przesuwanie zdarzenia
, .
diagram Minkowskiego: prędkość układu O′