Matematyka · planimetria
Geometria figury, które same się dowodzą
Cztery jednakowe trójkąty, jeden kwadrat i chwila przestawiania — i nagle widać, dlaczego a² + b² = c². Tu nie wkuwa się wzorów: tniesz, przesuwasz, obracasz i patrzysz, co się nie zmienia. Zbudujesz sześciokąt samym cyrklem, policzysz pole z kropek na kratce, znajdziesz cztery środki trójkąta i ułożysz posadzkę jak Escher.
Dowód krok po kroku
Przeciągnij wierzchołki
Gdy kąt nie jest prosty, różnicę opisuje twierdzenie cosinusów: c² = a² + b² − 2ab cos γ — zobacz Trygonometrię.
Pola kwadratów
Trójki pitagorejskie
Liczby naturalne, dla których a² + b² = c². Wzór Euklidesa daje je wszystkie (pierwotne — gdy m, n są względnie pierwsze i jedna z nich parzysta):
3² + 4² = 5²
Gliniana tabliczka Plimpton 322 z Babilonii (ok. 1800 r. p.n.e.) zawiera kolumny liczb odpowiadające takim trójkom, np. 119 i 169 z trójki (119, 120, 169) — ponad tysiąc lat przed Pitagorasem. Więcej o historii w Trygonometrii.
Pitagoras na mapie
Przeciągnij pinezki. Odległość w linii prostej to przeciwprostokątna trójkąta, którego przyprostokątne biegną wzdłuż ulic.
Przekształcenie
Metoda
Rysuj po kropkach
Klikaj kropki po kolei, a na koniec kliknij pierwszy wierzchołek, by zamknąć wielokąt. Z klawiatury: strzałki i Enter.
Sznurek o długości 12 m
Kalkulator skali
Kroki
Trzy zadania, których nie da się wykonać
Starożytni Grecy szukali tych konstrukcji przez ponad 2000 lat. Odpowiedź przyszła dopiero z algebry: cyrkiel i linijka potrafią tylko dodawać, odejmować, mnożyć, dzielić i wyciągać pierwiastki kwadratowe.
- Trysekcja kąta — podział dowolnego kąta na trzy równe części. Niektóre kąty się da (np. 90°), ale np. kąta 60° już nie, bo wymagałoby to rozwiązania równania trzeciego stopnia. Udowodnił to Pierre Wantzel w 1837 r.
- Podwojenie sześcianu — zbudować krawędź sześcianu o dwa razy większej objętości, czyli odcinek ∛2. Pierwiastka sześciennego tak nie dostaniemy (także Wantzel, 1837).
- Kwadratura koła — kwadrat o polu koła wymagałby odcinka √π. Ferdinand von Lindemann w 1882 r. wykazał, że π jest liczbą przestępną, więc to niemożliwe. Zobacz Liczbę π.
„Niemożliwe” znaczy tu: niewykonalne dokładnie w skończenie wielu krokach. Przybliżenia, a także sztuczki z linijką z zaznaczoną podziałką, istnieją od starożytności.
Które wielokąty foremne zbudujesz?
Pokaż
Trójkąt
Trójkąt z trzech patyczków
Ustaw długości i spróbuj złożyć trójkąt. Cyrkiel zatacza łuki z końców podstawy — trzeci wierzchołek musi leżeć na obu.
Gdzie leżą środki?
- Środek ciężkości S — zawsze w środku. Dzieli każdą środkową w stosunku 2 : 1 licząc od wierzchołka. Trójkąt wycięty z tektury balansuje na czubku ołówka właśnie w tym punkcie.
- Środek okręgu opisanego O — w ostrokątnym wewnątrz, w prostokątnym dokładnie na środku przeciwprostokątnej (to twierdzenie Talesa o kącie w półokręgu — zobacz Trygonometrię), w rozwartokątnym na zewnątrz.
- Środek okręgu wpisanego I — zawsze w środku; jest jednakowo odległy od wszystkich boków.
- Ortocentrum H — w ostrokątnym wewnątrz, w prostokątnym w wierzchołku kąta prostego, w rozwartokątnym na zewnątrz.
- Prosta Eulera — O, S i H zawsze leżą na jednej prostej (Leonhard Euler, 1765), a |SH| = 2 · |OS|. W trójkącie równobocznym wszystkie te punkty się pokrywają.
Figura
Wykonaj symetrię
Rodzaj posadzki
Kafelek
Przeciągaj punkty na dolnym i lewym brzegu — górny i prawy zmieniają się razem z nimi, więc to, co wytniesz z jednej strony, wyrasta po przeciwnej.
MatematykaGeometria, którą da się zobaczyć
1. Twierdzenie Pitagorasa
W trójkącie prostokątnym kwadrat zbudowany na przeciwprostokątnej c ma takie samo pole jak dwa kwadraty na przyprostokątnych a i b razem. Działa też w drugą stronę: jeśli a² + b² = c², to trójkąt jest prostokątny (tak można wytyczyć kąt prosty sznurem z 12 równo rozmieszczonymi węzłami: 3 + 4 + 5).
2. Pola bez wkuwania
Pole nie zmienia się, gdy figurę potniesz i ułożysz inaczej. Równoległobok to „przekrzywiony” prostokąt, trójkąt — połowa równoległoboku, trapez — połowa równoległoboku o podstawie a + b, a koło pocięte na coraz cieńsze kawałki układa się w prostokąt πr × r.
Na kratce wystarczy liczyć kropki: wzór Picka (Georg Pick, 1899) mówi, że wielokąt o wierzchołkach w węzłach kratki ma pole P = W + B/2 − 1, gdzie W to kropki w środku, a B — na brzegu. Dla dowolnego wielokąta działa wzór „sznurowadłowy” (wzór Gaussa):
Spośród figur o tym samym obwodzie największe pole ma koło (nierówność izoperymetryczna). Ta sama zasada w przestrzeni sprawia, że bańki mydlane są kuliste.
3. Podobieństwo i skala
Gdy figurę powiększasz k razy, każdy odcinek rośnie k razy, pole — k² razy, a objętość bryły — k³ razy (zobacz Bryły). Skala mapy 1 : 25 000 znaczy, że 1 cm na mapie to 25 000 cm = 250 m w terenie.
4. Cyrkiel i linijka
Linijka bez podziałki rysuje prostą przez dwa punkty, cyrkiel — okrąg o danym środku przechodzący przez dany punkt. Nowe punkty powstają tylko jako przecięcia. Tyle wystarczy, by znaleźć środek odcinka, podzielić kąt na pół czy zbudować sześciokąt foremny — ale nie wystarczy do trysekcji kąta.
5. Punkty szczególne trójkąta
Trzy środkowe, trzy symetralne, trzy dwusieczne i trzy wysokości — każda trójka przecina się w jednym punkcie. Kąt wewnętrzny wielokąta foremnego o n bokach wynosi (n − 2) · 180° / n, więc wokół wierzchołka zmieszczą się bez dziur tylko trójkąty (6 × 60°), kwadraty (4 × 90°) i sześciokąty (3 × 120°).
Uproszczenia: „wodny” dowód Pitagorasa to schemat (prawdziwe modele obracają się i woda przelewa się przez kanaliki); kafelek Eschera ma tylko przesunięcia, bez obrotów; mrówka-olbrzym to rachunek skali, nie model biologiczny.
Czy wiesz, że…?
- Jeden z dowodów twierdzenia Pitagorasa wymyślił James Garfield, kongresmen z Ohio — ogłosił go w 1876 r., a w 1881 r. został prezydentem USA. To ten „trapezowy” dowód z zakładki Pitagoras.
- W 1796 r. 18-letni Carl Friedrich Gauss odkrył, jak cyrklem i linijką zbudować 17-kąt foremny — pierwszy nowy taki wielokąt od czasów Euklidesa. Podobno to przesądziło, że został matematykiem, a nie filologiem.
- W 2023 r. David Smith, Joseph Myers, Craig Kaplan i Chaim Goodman-Strauss ogłosili „kapelusz” — pojedynczy kafelek, którym można pokryć płaszczyznę tylko w sposób, który nigdy się nie powtarza. Wcześniej nie wiedziano, czy taki „einstein” (niem. „jeden kamień”) w ogóle istnieje.
Wyzwania
- Złóż dowód Pitagorasa krok po krokuW „Pitagorasie” → „Przestawianie” przejdź przyciskiem „Następny krok” aż do końca dowodu.nie zaliczone
- Wielokąt o polu 10 na kratceW „Polach” → „Wzór Picka” narysuj zamknięty wielokąt o polu dokładnie 10 i sprawdź wzór.nie zaliczone
- Skonstruuj sześciokąt foremnyW „Cyrklu i linijce” wybierz sześciokąt, włącz „Zrób sam” i wykonaj wszystkie kroki.nie zaliczone
- Ortocentrum poza trójkątemW „Punktach szczególnych” włącz wysokości i ustaw trójkąt tak, by H wyszło na zewnątrz.nie zaliczone
- Pięciokąty nie wypełnią płaszczyznyW „Parkietażach” ułóż pięciokąty foremne wokół jednego wierzchołka i zobacz, co się stanie.nie zaliczone
- Własny kafelek à la EscherWygnij oba brzegi kwadratu — dolny i lewy — przeciągając punkty.nie zaliczone
Wyzwania sprawdzają się same. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.