← Laboratorium Matematyka · eksperyment

Matematyka · planimetria

Geometria figury, które same się dowodzą

Cztery jednakowe trójkąty, jeden kwadrat i chwila przestawiania — i nagle widać, dlaczego a² + b² = c². Tu nie wkuwa się wzorów: tniesz, przesuwasz, obracasz i patrzysz, co się nie zmienia. Zbudujesz sześciokąt samym cyrklem, policzysz pole z kropek na kratce, znajdziesz cztery środki trójkąta i ułożysz posadzkę jak Escher.

a² + b² = c² P = W + B2 − 1 pole × k²
Q–Y tryby Wyzwania 0/6

Dowód krok po kroku

Pola kwadratów

a²—
b²—
a² + b²—
c²—

Trójki pitagorejskie

Liczby naturalne, dla których a² + b² = c². Wzór Euklidesa daje je wszystkie (pierwotne — gdy m, n są względnie pierwsze i jedna z nich parzysta):

a = m² − n², b = 2mn, c = m² + n²

3² + 4² = 5²

Gliniana tabliczka Plimpton 322 z Babilonii (ok. 1800 r. p.n.e.) zawiera kolumny liczb odpowiadające takim trójkom, np. 119 i 169 z trójki (119, 120, 169) — ponad tysiąc lat przed Pitagorasem. Więcej o historii w Trygonometrii.

Pitagoras na mapie

Przeciągnij pinezki. Odległość w linii prostej to przeciwprostokątna trójkąta, którego przyprostokątne biegną wzdłuż ulic.

w poziomie Δx—
w pionie Δy—
w linii prostej—
ulicami (jak taksówka)—

MatematykaGeometria, którą da się zobaczyć

1. Twierdzenie Pitagorasa

W trójkącie prostokątnym kwadrat zbudowany na przeciwprostokątnej c ma takie samo pole jak dwa kwadraty na przyprostokątnych a i b razem. Działa też w drugą stronę: jeśli a² + b² = c², to trójkąt jest prostokątny (tak można wytyczyć kąt prosty sznurem z 12 równo rozmieszczonymi węzłami: 3 + 4 + 5).

a² + b² = c² odległość: d = √(Δx² + Δy²)

2. Pola bez wkuwania

Pole nie zmienia się, gdy figurę potniesz i ułożysz inaczej. Równoległobok to „przekrzywiony” prostokąt, trójkąt — połowa równoległoboku, trapez — połowa równoległoboku o podstawie a + b, a koło pocięte na coraz cieńsze kawałki układa się w prostokąt πr × r.

P = a · h P = a · h2 P = (a + b) · h2 P = πr²

Na kratce wystarczy liczyć kropki: wzór Picka (Georg Pick, 1899) mówi, że wielokąt o wierzchołkach w węzłach kratki ma pole P = W + B/2 − 1, gdzie W to kropki w środku, a B — na brzegu. Dla dowolnego wielokąta działa wzór „sznurowadłowy” (wzór Gaussa):

P = ½ · |x₁y₂ − x₂y₁ + x₂y₃ − x₃y₂ + … + xny₁ − x₁yn|

Spośród figur o tym samym obwodzie największe pole ma koło (nierówność izoperymetryczna). Ta sama zasada w przestrzeni sprawia, że bańki mydlane są kuliste.

3. Podobieństwo i skala

Gdy figurę powiększasz k razy, każdy odcinek rośnie k razy, pole — k² razy, a objętość bryły — k³ razy (zobacz Bryły). Skala mapy 1 : 25 000 znaczy, że 1 cm na mapie to 25 000 cm = 250 m w terenie.

długość × k pole × k² objętość × k³

4. Cyrkiel i linijka

Linijka bez podziałki rysuje prostą przez dwa punkty, cyrkiel — okrąg o danym środku przechodzący przez dany punkt. Nowe punkty powstają tylko jako przecięcia. Tyle wystarczy, by znaleźć środek odcinka, podzielić kąt na pół czy zbudować sześciokąt foremny — ale nie wystarczy do trysekcji kąta.

5. Punkty szczególne trójkąta

Trzy środkowe, trzy symetralne, trzy dwusieczne i trzy wysokości — każda trójka przecina się w jednym punkcie. Kąt wewnętrzny wielokąta foremnego o n bokach wynosi (n − 2) · 180° / n, więc wokół wierzchołka zmieszczą się bez dziur tylko trójkąty (6 × 60°), kwadraty (4 × 90°) i sześciokąty (3 × 120°).

|OH| = 3 · |OS| αn = (n − 2) · 180°n

Uproszczenia: „wodny” dowód Pitagorasa to schemat (prawdziwe modele obracają się i woda przelewa się przez kanaliki); kafelek Eschera ma tylko przesunięcia, bez obrotów; mrówka-olbrzym to rachunek skali, nie model biologiczny.

Czy wiesz, że…?

  • Jeden z dowodów twierdzenia Pitagorasa wymyślił James Garfield, kongresmen z Ohio — ogłosił go w 1876 r., a w 1881 r. został prezydentem USA. To ten „trapezowy” dowód z zakładki Pitagoras.
  • W 1796 r. 18-letni Carl Friedrich Gauss odkrył, jak cyrklem i linijką zbudować 17-kąt foremny — pierwszy nowy taki wielokąt od czasów Euklidesa. Podobno to przesądziło, że został matematykiem, a nie filologiem.
  • W 2023 r. David Smith, Joseph Myers, Craig Kaplan i Chaim Goodman-Strauss ogłosili „kapelusz” — pojedynczy kafelek, którym można pokryć płaszczyznę tylko w sposób, który nigdy się nie powtarza. Wcześniej nie wiedziano, czy taki „einstein” (niem. „jeden kamień”) w ogóle istnieje.

Wyzwania

  • Złóż dowód Pitagorasa krok po krokuW „Pitagorasie” → „Przestawianie” przejdź przyciskiem „Następny krok” aż do końca dowodu.nie zaliczone
  • Wielokąt o polu 10 na kratceW „Polach” → „Wzór Picka” narysuj zamknięty wielokąt o polu dokładnie 10 i sprawdź wzór.nie zaliczone
  • Skonstruuj sześciokąt foremnyW „Cyrklu i linijce” wybierz sześciokąt, włącz „Zrób sam” i wykonaj wszystkie kroki.nie zaliczone
  • Ortocentrum poza trójkątemW „Punktach szczególnych” włącz wysokości i ustaw trójkąt tak, by H wyszło na zewnątrz.nie zaliczone
  • Pięciokąty nie wypełnią płaszczyznyW „Parkietażach” ułóż pięciokąty foremne wokół jednego wierzchołka i zobacz, co się stanie.nie zaliczone
  • Własny kafelek à la EscherWygnij oba brzegi kwadratu — dolny i lewy — przeciągając punkty.nie zaliczone

Wyzwania sprawdzają się same. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.