Matematyka · kąty i fale
Trygonometria koło, które rysuje fale
Weź okrąg o promieniu 1 i puść po nim punkt. Jego wysokość to sinus, a odległość w bok — cosinus. Gdy punkt krąży, z koła wypływa fala: ta sama, która opisuje prąd w gniazdku, dźwięk struny, pływy morza i długość dnia. A trójkąty pozwalają zmierzyć drzewo, górę i całą Ziemię — bez wchodzenia na nie.
Odczyt
| sin α | |||
| cos α | |||
| tg α | |||
| ctg α |
W pierwszej ćwiartce wszystkie są dodatnie, w drugiej tylko sinus, w trzeciej tangens i cotangens, a w czwartej cosinus.
Ruch
Pokaż
Widok „w dół” wymaga szerszego ekranu.
Tożsamości jako obrazki
Kąty szczególne
Boki
Stosunki boków
sin = przeciwległa / przeciwprostokątna, cos = przyległa / przeciwprostokątna, tg = przeciwległa / przyległa, ctg = przyległa / przeciwległa.
| sin α | ac = | |
| cos α | bc = | |
| tg α | ab = | |
| ctg α | ba = |
Przesuwaj suwak powiększenia: boki rosną, ale ich stosunki się nie zmieniają — bo wszystkie trójkąty o tym samym kącie α są podobne. Dlatego sinus zależy tylko od kąta.
Podaj dokładnie trzy wartości
Przykłady
Boki w dowolnych jednostkach, kąty w stopniach. Przecinek lub kropka jako separator dziesiętny.
Wysokość oczu obserwatora: 1,6 m — dlatego dodajemy ją do d·tg α. Zakładamy płaski teren i pionowy obiekt.
Długość stadionu (niepewna)
Tak, krok po kroku, mierzono całe kraje: z jednej zmierzonej bazy i samych kątów budowano sieć trójkątów. Snellius robił to już w 1615 roku, a Południkowy Łuk Struvego (XIX w.) jest dziś na liście UNESCO.
Rysunek mocno przesadza kąt — prawdziwa paralaksa najbliższej gwiazdy to mniej niż 1/4000 stopnia. Więcej o skali odległości: Skala Wszechświata.
Posłuchaj dudnień
Dwa tony: 440 Hz i 440 Hz + Δf. Ich suma głośnieje i cichnie Δf razy na sekundę — tak stroiciele słyszą, że struna jeszcze „pływa”.
Dźwięk jest domyślnie wyłączony; głośność ok. 20 %. Esc wycisza.
Sinusy w życiu
Słowo, które zgubiło sens
Hindusi liczyli połowę cięciwy łuku — dokładnie to, co dziś nazywamy sinusem. Nazwa przeszła długą drogę przez trzy języki i po drodze straciła znaczenie:
Tak tę historię opowiada większość historyków matematyki; szczegóły (kto pierwszy przetłumaczył — często wymienia się Gerarda z Cremony i Roberta z Chester) bywają różnie podawane.
Oś czasu
- ok. 1800 p.n.e. · BabiloniaTabliczka Plimpton 322 zawiera trójki liczb pitagorejskich. Część badaczy widzi w niej coś w rodzaju tablicy trygonometrycznej — to hipoteza sporna. Pewne jest, że babilońskiej astronomii zawdzięczamy system sześćdziesiątkowy i podział koła na 360°.
- ok. 150 p.n.e. · Hipparch z NikeiUkłada pierwszą znaną tablicę cięciw: długość cięciwy dla danego kąta środkowego. Nazywany ojcem trygonometrii; sama tablica nie przetrwała.
- ok. 150 n.e. · PtolemeuszW Almageście podaje tablicę cięciw co pół stopnia, liczoną w systemie sześćdziesiątkowym. Cięciwa kąta 2α to dziś 2·sin α.
- 499 n.e. · Aryabhata (Indie)W dziele Aryabhatiya zamiast całej cięciwy używa półcięciwy — jyā — i podaje tablicę jej wartości co 3¾°. To narodziny sinusa.
- IX–X w. · al-Battani i uczeni arabscyAl-Battani (ok. 858–929) liczy na sinusach zamiast cięciw i posługuje się tablicami „cieni” — dzisiejszym cotangensem i tangensem; Abu al-Wafa (X w.) układa dokładne tablice i nowe wzory.
- XII w. · tłumacze w HiszpaniiArabskie „jayb” zostaje oddane po łacinie jako sinus.
- ok. 1464 · RegiomontanusDe triangulis omnimodis (druk 1533) — pierwszy w Europie podręcznik trygonometrii jako osobnej dziedziny, niezależnej od astronomii.
- 1542–1543 · Kopernik i RetykRetyk wydaje w Wittenberdze rozdziały o trójkątach z dzieła Kopernika (De lateribus et angulis triangulorum, 1542), a rok później w De revolutionibus ukazują się Kopernikowe tablice półcięciw. Retyk w 1551 roku publikuje tablice wszystkich sześciu funkcji.
- 1595 · Bartholomäus PitiscusTytułem swojej książki nadaje dziedzinie nazwę: trygonometria — z greckiego „mierzenie trójkątów”.
- 1748 · Leonhard EulerW Introductio in analysin infinitorum traktuje sinus i cosinus jako funkcje liczby na kole o promieniu 1 i spaja je z potęgą: eix = cos x + i sin x (zobacz liczby zespolone).
- 1873 · radianSłowo radian pojawia się w druku (w pytaniach egzaminacyjnych Jamesa Thomsona w Belfaście); sama idea mierzenia kąta długością łuku jest starsza.
- 1959 · CORDICJack Volder opisuje algorytm liczący sinusy samymi dodawaniami i przesunięciami bitów. Podobne metody trafiły do kalkulatorów, m.in. HP‑35 (1972).
Jak kalkulator liczy sinus?
Jednym ze sposobów jest szereg Taylora — wielomian, który coraz lepiej udaje sinus (więcej w Pochodnej i całce). Działa tylko w radianach!
Kalkulator najpierw sprowadza kąt do małego przedziału (okresowość i symetrie koła), a potem wystarcza kilka wyrazów.
CORDIC: obracanie wektora
Zaczynamy od wektora (1, 0) i obracamy go o coraz mniejsze kąty arctg(1/2k) — w jedną lub drugą stronę, aż trafimy w zadany kąt. Mnożenie przez 1/2k to dla komputera tylko przesunięcie bitów.
| krok | obrót | kąt | cos ≈ | sin ≈ |
|---|
MatematykaTrzy twarze tych samych funkcji
1. Na kole jednostkowym
Narysuj okrąg o promieniu 1 ze środkiem w początku układu i odmierz od osi x kąt α (przeciwnie do ruchu wskazówek zegara). Ramię kąta przetnie okrąg w punkcie P = (x, y). Wtedy:
Ta definicja działa dla każdego kąta, także rozwartego, ujemnego czy większego niż 360°. Z twierdzenia Pitagorasa w trójkącie pod promieniem dostajemy jedynkę trygonometryczną sin²α + cos²α = 1. Tangens widać na stycznej x = 1, a cotangens na stycznej y = 1 — stąd ich nazwy (łac. tangens — dotykający).
2. W trójkącie prostokątnym
a — przyprostokątna naprzeciw kąta α, b — przyprostokątna przy kącie, c — przeciwprostokątna. W dowolnym trójkącie (boki a, b, c naprzeciw kątów α, β, γ, R — promień okręgu opisanego):
3. Jako fale
Gdy kąt rośnie jednostajnie w czasie (α = ωt), wysokość punktu na kole opisuje drganie y = A sin(ωt + φ) + c, gdzie ω = 2πf to częstość kołowa, a okres T = 1/f. Funkcje trygonometryczne są okresowe: sin(α + 360°) = sin α, a tg i ctg powtarzają się już co 180°.
Radiany i stopnie
Miara łukowa kąta to długość łuku, który kąt wycina z okręgu o promieniu 1. Cały okrąg ma długość 2π, więc 360° = 2π rad, a 1 rad = 180°/π ≈ 57,3°. W szkole w Polsce piszemy tg i ctg; w wielu krajach i na kalkulatorach zobaczysz tan i cot.
Wzory redukcyjne
Każdy z nich to po prostu symetria koła: odbicie punktu względem osi y, prostej y = x albo osi x. Sprawdź je w trybie „Koło jednostkowe”.
Kąty w okręgu (tryb „Kąty i koło”)
Kąt wpisany jest dwa razy mniejszy od kąta środkowego opartego na tym samym łuku — dowód to dwa trójkąty równoramienne o bokach równych promieniowi. Wynika z tego, że wszystkie kąty wpisane oparte na tym samym łuku są równe, kąt oparty na średnicy jest prosty, a w czworokącie wpisanym w okrąg przeciwległe kąty sumują się do 180°. Kąt między styczną a cięciwą równa się kątowi wpisanemu opartemu na tej cięciwie. Większość tych faktów jest już w III księdze Elementów Euklidesa.
Polskie „twierdzenie Talesa” mówi o odcinkach: proste równoległe przecinające ramiona kąta odcinają na nich odcinki proporcjonalne. Z kątem wpisanym wiąże się też twierdzenie sinusów: kąt α widać również z końca średnicy okręgu opisanego, a tam trójkąt jest prostokątny, więc a = 2R sin α.
Uproszczenia na tej stronie
Ziemia u Eratostenesa jest idealną kulą, a Syene leży dokładnie na południe od Aleksandrii i dokładnie pod Słońcem (w rzeczywistości ani jedno, ani drugie nie jest ścisłe). Pływy to jedna sinusoida o okresie 12 h 25 min, a długość dnia liczymy dla środka tarczy Słońca bez załamania światła w atmosferze — prawdziwy dzień jest o kilka minut dłuższy. Wahadło opisujemy wzorem dla małych wychyleń. Kąty paralaksy na rysunkach są przesadzone.
Czy wiesz, że…?
- Słowo sinus to pomyłka tłumacza: indyjska „cięciwa” (jyā) przeszła do arabskiego jako jība, którą czytano jak jayb — „fałd, zanadrze” — i tak przełożono ją na łacinę.
- Tylko w radianach pochodna sinusa to dokładnie cosinus. W stopniach wyszłoby (sin x)′ = π/180 · cos x — dlatego matematycy i fizycy wolą radiany.
- „Twierdzenie Talesa” znaczy co innego w różnych krajach. W Polsce i we Francji to twierdzenie o odcinkach proporcjonalnych na ramionach kąta, a w krajach anglojęzycznych i w Niemczech — twierdzenie, że kąt oparty na półokręgu jest prosty. Oba przypisuje się Talesowi z Miletu tylko na podstawie późniejszych przekazów.
- 1 radian ≈ 57,3°, a dla małych kątów sin x ≈ x (w radianach): sin 5° = 0,0872, a 5° = 0,0873 rad. Na tym przybliżeniu stoi wzór na okres wahadła.
Wyzwania
- Znajdź kąt, dla którego sin = cosW „Kole jednostkowym” ustaw punkt tak, by odcinki sinusa i cosinusa były równe.nie zaliczone
- Rozwiń łuk o długości πUstaw kąt, którego łuk ma długość π, i kliknij „Rozwiń łuk”.nie zaliczone
- Zmierz wysokość drzewaW „Mierzymy świat” wyceluj linią wzroku dokładnie w wierzchołek.nie zaliczone
- Powtórz pomiar EratostenesaUstaw jego dane: kąt 7,2° i 5000 stadiów.nie zaliczone
- Znajdź dwa trójkąty narazW „Rozwiąż trójkąt” podaj dwa boki i kąt naprzeciw jednego z nich tak, by pasowały dwa różne trójkąty.nie zaliczone
- Kąt prosty w 5 miejscachW „Kątach i kole” → „Kąt w półokręgu” postaw punkt P w pięciu różnych miejscach okręgu.nie zaliczone
- Zmierz piramidę z cienia (Tales)Ustaw Słońce tak, by cień Talesa był równy jego wzrostowi.nie zaliczone
- Czworokąt, którego nie da się wpisać w okrągOdepnij wierzchołek D i zbuduj czworokąt wypukły, w którym ∠A + ∠C wyraźnie różni się od 180°.nie zaliczone
- Usłysz dudnieniaW „Falach” włącz dźwięk i słuchaj przez kilka sekund dwóch tonów różniących się o 1–10 Hz.nie zaliczone
Wyzwania sprawdzają się same. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.