← Laboratorium Matematyka · eksperyment

Matematyka · kąty i fale

Trygonometria koło, które rysuje fale

Weź okrąg o promieniu 1 i puść po nim punkt. Jego wysokość to sinus, a odległość w bok — cosinus. Gdy punkt krąży, z koła wypływa fala: ta sama, która opisuje prąd w gniazdku, dźwięk struny, pływy morza i długość dnia. A trójkąty pozwalają zmierzyć drzewo, górę i całą Ziemię — bez wchodzenia na nie.

sin²α + cos²α = 1 tg α = sin αcos α 180° = π rad
Q–Y tryby Wyzwania 0/9

Odczyt

30°
sin α
cos α
tg α
ctg α

W pierwszej ćwiartce wszystkie są dodatnie, w drugiej tylko sinus, w trzeciej tangens i cotangens, a w czwartej cosinus.

Ruch

Pokaż

Tożsamości jako obrazki

Kąty szczególne

MatematykaTrzy twarze tych samych funkcji

1. Na kole jednostkowym

Narysuj okrąg o promieniu 1 ze środkiem w początku układu i odmierz od osi x kąt α (przeciwnie do ruchu wskazówek zegara). Ramię kąta przetnie okrąg w punkcie P = (x, y). Wtedy:

cos α = x, sin α = y, tg α = yx, ctg α = xy

Ta definicja działa dla każdego kąta, także rozwartego, ujemnego czy większego niż 360°. Z twierdzenia Pitagorasa w trójkącie pod promieniem dostajemy jedynkę trygonometryczną sin²α + cos²α = 1. Tangens widać na stycznej x = 1, a cotangens na stycznej y = 1 — stąd ich nazwy (łac. tangens — dotykający).

2. W trójkącie prostokątnym

sin α = ac, cos α = bc, tg α = ab, ctg α = ba

a — przyprostokątna naprzeciw kąta α, b — przyprostokątna przy kącie, c — przeciwprostokątna. W dowolnym trójkącie (boki a, b, c naprzeciw kątów α, β, γ, R — promień okręgu opisanego):

asin α = bsin β = csin γ = 2R
c² = a² + b² − 2ab cos γ, P = ½ ab sin γ

3. Jako fale

Gdy kąt rośnie jednostajnie w czasie (α = ωt), wysokość punktu na kole opisuje drganie y = A sin(ωt + φ) + c, gdzie ω = 2πf to częstość kołowa, a okres T = 1/f. Funkcje trygonometryczne są okresowe: sin(α + 360°) = sin α, a tg i ctg powtarzają się już co 180°.

Radiany i stopnie

Miara łukowa kąta to długość łuku, który kąt wycina z okręgu o promieniu 1. Cały okrąg ma długość 2π, więc 360° = 2π rad, a 1 rad = 180°/π ≈ 57,3°. W szkole w Polsce piszemy tg i ctg; w wielu krajach i na kalkulatorach zobaczysz tan i cot.

Wzory redukcyjne

sin(180° − α) = sin α, cos(180° − α) = −cos α, sin(90° − α) = cos α, sin(−α) = −sin α

Każdy z nich to po prostu symetria koła: odbicie punktu względem osi y, prostej y = x albo osi x. Sprawdź je w trybie „Koło jednostkowe”.

Kąty w okręgu (tryb „Kąty i koło”)

Kąt wpisany jest dwa razy mniejszy od kąta środkowego opartego na tym samym łuku — dowód to dwa trójkąty równoramienne o bokach równych promieniowi. Wynika z tego, że wszystkie kąty wpisane oparte na tym samym łuku są równe, kąt oparty na średnicy jest prosty, a w czworokącie wpisanym w okrąg przeciwległe kąty sumują się do 180°. Kąt między styczną a cięciwą równa się kątowi wpisanemu opartemu na tej cięciwie. Większość tych faktów jest już w III księdze Elementów Euklidesa.

∠APB = ½ ∠AOB, α + γ = β + δ = 180°, suma kątów n-kąta = (n − 2) · 180°

Polskie „twierdzenie Talesa” mówi o odcinkach: proste równoległe przecinające ramiona kąta odcinają na nich odcinki proporcjonalne. Z kątem wpisanym wiąże się też twierdzenie sinusów: kąt α widać również z końca średnicy okręgu opisanego, a tam trójkąt jest prostokątny, więc a = 2R sin α.

Uproszczenia na tej stronie

Ziemia u Eratostenesa jest idealną kulą, a Syene leży dokładnie na południe od Aleksandrii i dokładnie pod Słońcem (w rzeczywistości ani jedno, ani drugie nie jest ścisłe). Pływy to jedna sinusoida o okresie 12 h 25 min, a długość dnia liczymy dla środka tarczy Słońca bez załamania światła w atmosferze — prawdziwy dzień jest o kilka minut dłuższy. Wahadło opisujemy wzorem dla małych wychyleń. Kąty paralaksy na rysunkach są przesadzone.

Czy wiesz, że…?

  • Słowo sinus to pomyłka tłumacza: indyjska „cięciwa” (jyā) przeszła do arabskiego jako jība, którą czytano jak jayb — „fałd, zanadrze” — i tak przełożono ją na łacinę.
  • Tylko w radianach pochodna sinusa to dokładnie cosinus. W stopniach wyszłoby (sin x)′ = π/180 · cos x — dlatego matematycy i fizycy wolą radiany.
  • „Twierdzenie Talesa” znaczy co innego w różnych krajach. W Polsce i we Francji to twierdzenie o odcinkach proporcjonalnych na ramionach kąta, a w krajach anglojęzycznych i w Niemczech — twierdzenie, że kąt oparty na półokręgu jest prosty. Oba przypisuje się Talesowi z Miletu tylko na podstawie późniejszych przekazów.
  • 1 radian ≈ 57,3°, a dla małych kątów sin x ≈ x (w radianach): sin 5° = 0,0872, a 5° = 0,0873 rad. Na tym przybliżeniu stoi wzór na okres wahadła.

Wyzwania

  • Znajdź kąt, dla którego sin = cosW „Kole jednostkowym” ustaw punkt tak, by odcinki sinusa i cosinusa były równe.nie zaliczone
  • Rozwiń łuk o długości πUstaw kąt, którego łuk ma długość π, i kliknij „Rozwiń łuk”.nie zaliczone
  • Zmierz wysokość drzewaW „Mierzymy świat” wyceluj linią wzroku dokładnie w wierzchołek.nie zaliczone
  • Powtórz pomiar EratostenesaUstaw jego dane: kąt 7,2° i 5000 stadiów.nie zaliczone
  • Znajdź dwa trójkąty narazW „Rozwiąż trójkąt” podaj dwa boki i kąt naprzeciw jednego z nich tak, by pasowały dwa różne trójkąty.nie zaliczone
  • Kąt prosty w 5 miejscachW „Kątach i kole” → „Kąt w półokręgu” postaw punkt P w pięciu różnych miejscach okręgu.nie zaliczone
  • Zmierz piramidę z cienia (Tales)Ustaw Słońce tak, by cień Talesa był równy jego wzrostowi.nie zaliczone
  • Czworokąt, którego nie da się wpisać w okrągOdepnij wierzchołek D i zbuduj czworokąt wypukły, w którym ∠A + ∠C wyraźnie różni się od 180°.nie zaliczone
  • Usłysz dudnieniaW „Falach” włącz dźwięk i słuchaj przez kilka sekund dwóch tonów różniących się o 1–10 Hz.nie zaliczone

Wyzwania sprawdzają się same. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.