Złącze p-n — dioda
- Prąd
- —
- Warstwa zubożona
- —
- Stan
- —
Model idealnej diody krzemowej (wzór Shockleya, Is = 10⁻¹⁴ A, temperatura pokojowa). Prawdziwa dioda ma też opór i mały prąd upływu w kierunku zaporowym.
Tranzystor MOSFET jako przełącznik
- Próg UP
- 0,70 V
- Prąd drenu
- 0,0 mA
- Kanał
- brak
- Przełącznik
- otwarty
Model uproszczony: poniżej progu prąd ≈ 0, powyżej I ≈ ½·k·(UG − UP)², ograniczony opornikiem do 20 mA. W procesorze tranzystor pracuje jak przełącznik: albo „otwarty”, albo „zamknięty”.
Prawo Moore’a
dotknij punktu · ←/→Od lampy do miliardów tranzystorów
- Lampa elektronowa (dioda próżniowa Fleminga), a w 1906 r. trioda — pierwsze elektroniczne „przełączniki”. Gorące, duże i zawodne.
- ENIAC: ok. 18 tys. lamp, ok. 27 ton. Część lamp ciągle się przepalała.
- John Bardeen i Walter Brattain w Bell Labs budują tranzystor ostrzowy; William Shockley wkrótce opracowuje tranzystor złączowy. Nobel z fizyki dla całej trójki w 1956 r.
- Jack Kilby (Texas Instruments) — pierwszy układ scalony (z germanu); w 1959 r. Robert Noyce (Fairchild) — krzemowy układ planarny, przodek dzisiejszych chipów.
- Intel 4004 — pierwszy mikroprocesor w jednym układzie: ok. 2 300 tranzystorów.
- Największe procesory i karty graficzne mają dziesiątki, a nawet setki miliardów tranzystorów.
Polski ślad: Jan Czochralski. W 1916 r. odkrył metodę wyciągania kryształu z roztopionego metalu. Dziś tą metodą hoduje się niemal wszystkie monokryształy krzemu do elektroniki — walce o średnicy do 30 cm, z których tnie się płytki pod procesory.
Bramka z tranzystorów
Schemat CMOS
To samo jako przełączniki
Górna sieć (pMOS) łączy wyjście z plusem zasilania, dolna (nMOS) — z masą. Zawsze przewodzi dokładnie jedna z nich, więc wyjście ma pewne 0 albo 1, a w spoczynku prąd prawie nie płynie. To idea CMOS — prawie wszystkie dzisiejsze procesory są tak zbudowane.
Piaskownica bramek
Tabela prawdy układu
Wszystko z NAND
Bramka NAND jest uniwersalna: z samych NAND-ów zbudujesz każdą inną. Użyj tylko NAND-ów (plus przełączniki i diody) i odhacz cele:
Podpowiedź do XOR: wystarczą 4 bramki NAND. Pierwsza dostaje A i B, jej wyjście trafia do dwóch kolejnych…
Liczymy w systemie dwójkowym
8 bitów to bajt: 2⁸ = 256 różnych wartości (0–255). Każdy bit jest wart dwa razy więcej niż bit po jego prawej stronie — jak w systemie dziesiętnym, tylko z podstawą 2 zamiast 10.
Sumator z bramek
Sumator 8-bitowy
Odejmowanie bez osobnego układu: A − B = A + B + 1 (kod U2). Bramki XOR odwracają bity B, a przeniesienie wejściowe dodaje jedynkę.
Przerzutnik SR z dwóch NOR
Sprzężenie zwrotne: wyjście Q wraca na wejście drugiej bramki i podtrzymuje samo siebie. Tak powstaje 1 bit pamięci — układ „pamięta”, co mu ostatnio kazano, nawet gdy puścisz przycisk.
Zegar taktujący
Przerzutnik D
Licznik
0 = 0000
Rejestr 4-bitowy
Wszystko zmienia się dokładnie w chwili, gdy zegar przechodzi z 0 na 1 (zbocze narastające). Dzięki temu miliardy przerzutników w procesorze działają równo, jak orkiestra pod batutą.
Gigaherce z bliska
- Jeden takt trwa
- —
- Światło w takcie
- —
- Taktów na sekundę
- —
Pamięć RAM
16 komórek po 8 bitów. Dekoder adresu wybiera jeden wiersz, a cały bajt zapisuje się albo czyta naraz.
Adres
Dane
Procesor 8-bitowy
Wyświetlacz (POKAŻ)
Program
Lista rozkazów
Każdy rozkaz to jeden bajt: 4 górne bity to kod rozkazu, 4 dolne to adres komórki (0–15) albo mała liczba. W nawiasach angielskie odpowiedniki — też działają.
Jak to się skaluje do prawdziwego procesora?
Zasada pozostaje ta sama: pobierz rozkaz, zdekoduj, wykonaj — miliardy razy na sekundę. Ciąg z przykładu Fibonacciego poznasz bliżej w eksperymencie Fibonacci.
Tekst → bity
Każda litera to liczba, a liczba to bity. Polskie znaki w kodowaniu UTF-8 zajmują po 2 bajty.
Piksele i kolory
Ekran to siatka pikseli. Każdy piksel to trzy bajty: ile czerwieni, zieleni i błękitu (RGB).
Kompresja w jednym zdaniu
Zamiast powtarzać to samo, zapisz „ile razy”: tak działa najprostsza kompresja RLE.
Formaty JPG, MP3 czy ZIP są dużo sprytniejsze, ale idea jest ta sama: nie zapisuj tego, co da się przewidzieć.
Prędkość światła to też limit
W światłowodzie sygnał biegnie ok. 200 000 km/s — to ok. ⅔ prędkości światła w próżni.
Enigma i polscy matematycy
Pod koniec 1932 r. Marian Rejewski z Biura Szyfrów, używając teorii permutacji (i dokumentów zdobytych przez wywiad francuski), odtworzył połączenia wirników niemieckiej Enigmy. Razem z Jerzym Różyckim i Henrykiem Zygalskim opracowali metody łamania kluczy: cyklometr, płachty Zygalskiego i „bombę kryptologiczną” (1938). W lipcu 1939 r. Polacy przekazali swoją wiedzę Francuzom i Brytyjczykom; w Bletchley Park Alan Turing i jego koledzy rozwinęli te pomysły.
Zabawkowy model: wirniki I-II-III, bęben odwracający B, ustawienie AAA, bez łącznicy. Zauważ: ta sama litera za każdym razem szyfruje się inaczej, ale nigdy sama na siebie — to była słabość Enigmy.
Turing i obliczalność
W 1936 r. Alan Turing opisał wyobrażoną maszynę z taśmą i głowicą, która potrafi obliczyć wszystko, co w ogóle da się obliczyć — i udowodnił, że istnieją pytania, na które żaden program nie odpowie (np. czy dowolny program kiedyś się zatrzyma).
Twój mini procesor z trybu 5 — gdyby dać mu nieograniczoną pamięć — umiałby to samo co każdy superkomputer, tylko wolniej.
Oś czasu: od ENIAC-a do smartfona
- Maszyna Turinga — matematyczny model komputera.
- ENIAC (USA) — elektroniczny komputer na ok. 18 tys. lamp; zaprezentowany publicznie w 1946 r.
- Tranzystor w Bell Labs.
- UNIVAC I — jeden z pierwszych komputerów sprzedawanych firmom i urzędom.
- XYZ — uznawany za pierwszy działający polski komputer cyfrowy; zespół Leona Łukaszewicza w Warszawie (Zakład Aparatów Matematycznych PAN). Lampowy.
- Układ scalony (Kilby), rok później krzemowy (Noyce).
- Odra — od prototypu Odry 1001 wrocławskie zakłady Elwro budowały przez lata serię komputerów; późniejsze modele z serii 1300 były zgodne z brytyjskimi maszynami ICL.
- ARPANET — pierwsza wiadomość między dwoma komputerami sieci, która wyrosła w Internet.
- Intel 4004 — procesor w jednym układzie scalonym.
- IBM PC — komputer osobisty, który stał się standardem.
- WWW — Tim Berners-Lee z CERN udostępnia pierwsze strony internetowe.
- iPhone i era smartfonów: w kieszeni więcej mocy niż w dawnych superkomputerach.