← Laboratorium

Komputerod tranzystora do procesora — zbuduj go z przełączników

Każdy komputer to miliardy maleńkich przełączników, które potrafią tylko jedno: przepuścić prąd albo go zatrzymać. Wejdź po drabinie: z krzemu zrób tranzystor, z tranzystorów bramki, z bramek sumator i pamięć, a na końcu uruchom własny procesor i napisz dla niego program.

  1. 1krzem
  2. 2bramki
  3. 3sumator
  4. 4pamięć
  5. 5procesor
  6. 6Internet

Kryształ krzemu

Złącze p-n — dioda

0,62 V

Prąd
—
Warstwa zubożona
—
Stan
—

Model idealnej diody krzemowej (wzór Shockleya, Is = 10⁻¹⁴ A, temperatura pokojowa). Prawdziwa dioda ma też opór i mały prąd upływu w kierunku zaporowym.

Tranzystor MOSFET jako przełącznik

0,00 V

Próg UP
0,70 V
Prąd drenu
0,0 mA
Kanał
brak
Przełącznik
otwarty

Model uproszczony: poniżej progu prąd ≈ 0, powyżej I ≈ ½·k·(UG − UP)², ograniczony opornikiem do 20 mA. W procesorze tranzystor pracuje jak przełącznik: albo „otwarty”, albo „zamknięty”.

Prawo Moore’a

dotknij punktu · ←/→

Od lampy do miliardów tranzystorów

  • Lampa elektronowa (dioda próżniowa Fleminga), a w 1906 r. trioda — pierwsze elektroniczne „przełączniki”. Gorące, duże i zawodne.
  • ENIAC: ok. 18 tys. lamp, ok. 27 ton. Część lamp ciągle się przepalała.
  • John Bardeen i Walter Brattain w Bell Labs budują tranzystor ostrzowy; William Shockley wkrótce opracowuje tranzystor złączowy. Nobel z fizyki dla całej trójki w 1956 r.
  • Jack Kilby (Texas Instruments) — pierwszy układ scalony (z germanu); w 1959 r. Robert Noyce (Fairchild) — krzemowy układ planarny, przodek dzisiejszych chipów.
  • Intel 4004 — pierwszy mikroprocesor w jednym układzie: ok. 2 300 tranzystorów.
  • Największe procesory i karty graficzne mają dziesiątki, a nawet setki miliardów tranzystorów.

Polski ślad: Jan Czochralski. W 1916 r. odkrył metodę wyciągania kryształu z roztopionego metalu. Dziś tą metodą hoduje się niemal wszystkie monokryształy krzemu do elektroniki — walce o średnicy do 30 cm, z których tnie się płytki pod procesory.

Jak to działa

Półprzewodnik i domieszkowanie

Krzem ma 4 elektrony walencyjne i każdy atom dzieli je z czterema sąsiadami. Czysty krzem słabo przewodzi. Domieszka fosforu (5 elektronów) daje swobodne elektrony — typ n; domieszka boru (3 elektrony) daje „dziury” — typ p. Na styku p i n powstaje złącze, które przepuszcza prąd tylko w jedną stronę.

I = Is·(eU/UT − 1)UT ≈ 26 mV w temperaturze pokojowej

Tranzystor = przełącznik sterowany napięciem

ID ≈ ½·k·(UG − UP)² dla UG > UPmodel uproszczony; poniżej progu ID ≈ 0

System dwójkowy

N = b7·2⁷ + b6·2⁶ + … + b1·2 + b0np. 1101₂ = 8 + 4 + 1 = 13

Sumator

S = A ⊕ B ⊕ Cwe, Cwy = A·B + Cwe·(A ⊕ B)⊕ — XOR, · — AND, + — OR
A − B = A + B + 1 (mod 2⁸)kod uzupełnień do dwóch (U2)

Zegar

T = 1/f, d = c·T = c/fprzy 3 GHz: T ≈ 0,33 ns, d ≈ 10 cm

Prawo Moore’a

N(t) ≈ N0·2(t − t0)/2 lataobserwacja, nie prawo przyrody; dziś postęp zwalnia

Wszystkie modele na tej stronie są uproszczone: bramki przełączają się w jednym kroku, procesor ma 16 bajtów pamięci, a tranzystor opisuje prosty wzór. Idee są jednak dokładnie takie same jak w prawdziwym sprzęcie.

Wyzwania

  1. Zapal diodę tranzystoremW trybie „Krzem” podnieś napięcie bramki tak, by przez diodę płynęło co najmniej 5 mA.nie zaliczone
  2. Zbuduj XOR z bramek NANDW piaskownicy użyj tylko bramek NAND, dwóch przełączników i diody.nie zaliczone
  3. Dodaj 5 + 7 na sumatorzeUstaw bitami A = 5 i B = 7 w sumatorze 8-bitowym i poczekaj, aż przeniesienie dobiegnie do końca.nie zaliczone
  4. Zapamiętaj 1 bit w przerzutnikuUstaw Q = 1, a potem wyłącz oba wejścia S i R — bit ma zostać.nie zaliczone
  5. Uruchom program liczący do 10Mini procesor musi wyświetlić 1, 2, …, 10 i się zatrzymać.nie zaliczone
  6. Napisz program mnożący 3 × 4Przerób przykład mnożenia tak, by procesor dodawaniem w pętli wyświetlił 12.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Duża karta graficzna ma dziś około 80–200 miliardów tranzystorów — około 10–25 razy więcej, niż jest ludzi na Ziemi (ok. 8 miliardów).
  • We wrześniu 1947 r. operatorzy komputera Harvard Mark II znaleźli w nim ćmę i wkleili ją do dziennika z dopiskiem o „pierwszym prawdziwym przypadku znalezienia robaka” (ang. bug). Samo słowo „bug” na oznaczenie usterki było jednak znane już wcześniej — to raczej zabawna anegdota niż narodziny pojęcia.
  • Marian Rejewski złamał Enigmę już w 1932 r. — siedem lat przed wybuchem wojny — dzięki matematyce, a nie szpiegowskim sztuczkom: rozwiązał układ równań na permutacjach.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb; na wykresie Moore’a: sąsiedni procesor
1…8
tryb „Bity”: przełączanie bitów bajtu
Spacja P
tryb „CPU”: jeden krok / start i pauza procesora
Delete + −
piaskownica: usuń zaznaczone, przybliż, oddal
Esc
zatrzymuje procesor, zegar i liczenie; anuluje łączenie przewodu