← Laboratorium

Kwasy i zasadykolorowa skala pH

Sok z cytryny, cola, mydło, krew, wybielacz — każdy roztwór wodny jest trochę kwaśny, trochę zasadowy albo obojętny. Przesuń wskaźnik po skali pH, zajrzyj do zlewki z mocnym i słabym kwasem, zbadaj substancje wywarem z czerwonej kapusty, zmiareczkuj kwas kroplą po kropli i przekonaj się, dlaczego bufor we krwi trzyma pH jak kotwica.

Skala pH od 0 do 14

przeciągnij wskaźnik · ← → co 0,01 · Shift co 0,1
7,00obojętny
pOH
7,00
[H₃O⁺] mol/l
1,0·10⁻⁷
[OH⁻] mol/l
1,0·10⁻⁷
Barwa uniwersalnego
zielona

Wartości pH substancji są typowe — konkretna cola, kawa czy mydło mogą się nieco różnić. pH + pOH = 14 obowiązuje w 25 °C.

Lupa: ile jest jonów?

Sześcianik dobieramy tak, by zawsze mieścił 100 jonów H₃O⁺. Każdy krok pH w górę wymaga 10 razy większej objętości — bok rośnie wtedy ok. 2,15 raza.

Logarytm — skala pełna dziesiątek

pH = −log [H₃O⁺] [H₃O⁺] w mol/l

pH 3 to [H₃O⁺] = 10⁻³ mol/l, a pH 4 to 10⁻⁴ mol/l. Jeden stopień skali to dziesięciokrotna różnica, dwa stopnie — stukrotna. Dlatego sok z cytryny (pH ok. 2) jest ok. 1000 razy bardziej kwaśny niż kawa (pH ok. 5), a nie „trochę bardziej”.

[H₃O⁺]·[OH⁻] = Kw = 1,0·10⁻¹⁴ w 25 °C
pH + pOH = 14

W każdej wodzie zachodzi autodysocjacja: 2 H₂O ⇄ H₃O⁺ + OH⁻. Gdy przybywa jonów H₃O⁺, ubywa OH⁻ — ich iloczyn jest stały. W czystej wodzie obu jest po 10⁻⁷ mol/l, stąd pH 7.

Dysocjacja: mocny kontra słaby kwas

H₃O⁺Cl⁻CH₃COO⁻cząsteczka CH₃COOHcząsteczek wody nie rysujemy

0,1 mol/l

HCl + H₂O → H₃O⁺ + Cl⁻ (całkowicie)
CH₃COOH + H₂O ⇄ H₃O⁺ + CH₃COO⁻ (równowaga, Ka = 1,8·10⁻⁵)

pH kwasu solnego
1,00
pH kwasu octowego
2,88
Stopień dysocjacji HCl
≈ 100 %
Stopień dysocjacji CH₃COOH
1,3 %

Rysujemy po 30 cząsteczek kwasu. W kwasie octowym cząsteczki ciągle się rozpadają i łączą z powrotem — liczba jonów waha się wokół średniej (równowaga dynamiczna). Rozcieńczenie zwiększa stopień dysocjacji słabego kwasu.

Kalkulator pH

0,1 mol/l

pH 1,00

mocny kwas — dysocjuje całkowicie

Jak to działa?

Kwas oddaje proton, zasada go przyjmuje

Kwas w wodzie przekazuje jon H⁺ (proton) cząsteczce wody — powstaje jon oksoniowy H₃O⁺. Zasada robi odwrotnie: przyjmuje proton od wody i zostawia jon OH⁻. Rozpad substancji na jony w wodzie nazywamy dysocjacją elektrolityczną. Mocne kwasy (HCl, HNO₃, H₂SO₄ w pierwszym etapie) i mocne zasady (NaOH, KOH) dysocjują praktycznie całkowicie, słabe (kwas octowy, amoniak) — tylko w małej części.

pH = −log [H₃O⁺]    pOH = −log [OH⁻]
Kw = [H₃O⁺]·[OH⁻] = 1,0·10⁻¹⁴  ⇒  pH + pOH = 14 w 25 °C

Stała dysocjacji słabego kwasu

Ka = [H₃O⁺]·[A⁻][HA]    [H₃O⁺] = −Ka + √(Ka² + 4·Ka·c)2

Im mniejsza stała Ka (im większe pKa = −log Ka), tym słabszy kwas. Dla kwasu octowego Ka = 1,8·10⁻⁵, więc w roztworze 0,1 mol/l zdysocjowana jest tylko ok. 1 na 75 cząsteczek, a pH wynosi ok. 2,9 zamiast 1.

Zobojętnianie i miareczkowanie

H₃O⁺ + OH⁻ → 2 H₂O    ck·Vk = cz·Vz dla reakcji 1 : 1

W punkcie równoważnikowym zasada dokładnie zobojętniła kwas. pH w tym punkcie wynosi 7 tylko dla pary mocny kwas + mocna zasada; sól słabego kwasu (CH₃COONa) daje odczyn zasadowy, a sól słabej zasady (NH₄Cl) — kwasowy. Dlatego wskaźnik dobiera się tak, by zmieniał barwę w skoku pH.

Bufory

pH = pKa + log [A⁻][HA]

Bufor to mieszanina słabego kwasu i jego soli (lub słabej zasady i jej soli). Dodany kwas zużywa A⁻, dodana zasada zużywa HA — stosunek stężeń zmienia się niewiele, więc pH prawie stoi. Bufor działa najlepiej w zakresie pKa ± 1, dopóki nie wyczerpie się jego pojemność.

Uproszczenia: liczymy stężenia zamiast aktywności (w stężonych roztworach rzeczywiste pH nieco się różni), przyjmujemy 25 °C i Kw = 10⁻¹⁴, a barwy wskaźników są przybliżone — prawdziwe odcienie zależą od stężenia wskaźnika i oświetlenia.

Wyzwania

  1. Ustaw pH dokładnie 7,00W miareczkowaniu HCl + NaOH zobojętnij kwas tak, by pH w kolbie wynosiło 7,00.nie zaliczone
  2. Zbadaj 5 substancji wywarem z czerwonej kapustyW „Wskaźnikach” wlej pięć różnych substancji do probówki z wywarem.nie zaliczone
  3. Trafiaj w punkt końcowy z dokładnością do 0,1 mlZmiareczkuj kwas i zakręć kurek (albo zapisz punkt końcowy) najwyżej 0,1 ml od punktu równoważnikowego.nie zaliczone
  4. Dobierz właściwy wskaźnik do słabego kwasuZmiareczkuj CH₃COOH roztworem NaOH ze wskaźnikiem, który zmienia barwę w punkcie równoważnikowym.nie zaliczone
  5. Pokaż, że bufor wytrzymuje dodatek kwasuDodaj co najmniej 0,5 mmola HCl: woda zmieni pH o ponad 2, a bufor octanowy o mniej niż 0,1.nie zaliczone
  6. Znajdź substancję 1000 razy kwaśniejszą od kawyNa skali pH ustaw kawę jako odniesienie i wybierz substancję, która ma 1000 razy więcej jonów H₃O⁺.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Woda destylowana pozostawiona w otwartym naczyniu pochłania CO₂ z powietrza i jej pH spada do ok. 5,6 — tyle samo, ile ma czysty deszcz.
  • pH 7 oznacza odczyn obojętny tylko w 25 °C. W temperaturze ciała (37 °C) woda dysocjuje silniej i obojętne pH wynosi ok. 6,8.
  • Skalę pH wprowadził w 1909 r. duński chemik Søren Sørensen, pracujący w laboratorium browaru Carlsberg. Co dokładnie znaczy „p”, historycy wciąż dyskutują — najczęściej mówi się o „potędze” (niem. Potenz, fr. puissance).

Bezpieczeństwo

  • Stężone kwasy i zasady są żrące. W pracowni: okulary ochronne, rękawice, fartuch.
  • Rozcieńczając kwas, wlewaj kwas do wody, powoli i mieszając — nigdy odwrotnie.
  • Po kontakcie ze skórą lub okiem płucz obficie wodą przez kilkanaście minut i powiedz nauczycielowi lub dorosłemu. Nie „zobojętniaj” oparzenia innym odczynnikiem.
  • Nie mieszaj środków czystości: wybielacz z kwasem wydziela chlor, a z amoniakiem — trujące chloraminy.

Klawisze

Q W E R T
przełączanie trybów
← →
na skali pH: zmiana o 0,01 (z Shift o 0,1); na zakładkach: sąsiedni tryb
Spacja
miareczkowanie: jedna kropla z biurety
+ −
miareczkowanie: odkręć / przykręć kurek
A Z
bufory: +1 ml kwasu / +1 ml zasady
0
nowa próbka (miareczkowanie), od nowa (bufory), umycie probówek
Esc
zakręć kurek, zatrzymaj animacje