Jak to działa?
Kwas oddaje proton, zasada go przyjmuje
Kwas w wodzie przekazuje jon H⁺ (proton) cząsteczce wody — powstaje jon oksoniowy H₃O⁺. Zasada robi odwrotnie: przyjmuje proton od wody i zostawia jon OH⁻. Rozpad substancji na jony w wodzie nazywamy dysocjacją elektrolityczną. Mocne kwasy (HCl, HNO₃, H₂SO₄ w pierwszym etapie) i mocne zasady (NaOH, KOH) dysocjują praktycznie całkowicie, słabe (kwas octowy, amoniak) — tylko w małej części.
pH = −log [H₃O⁺] pOH = −log [OH⁻]
Kw = [H₃O⁺]·[OH⁻] = 1,0·10⁻¹⁴ ⇒ pH + pOH = 14 w 25 °C
Stała dysocjacji słabego kwasu
Ka = [H₃O⁺]·[A⁻][HA] [H₃O⁺] = −Ka + √(Ka² + 4·Ka·c)2
Im mniejsza stała Ka (im większe pKa = −log Ka), tym słabszy kwas. Dla kwasu octowego Ka = 1,8·10⁻⁵, więc w roztworze 0,1 mol/l zdysocjowana jest tylko ok. 1 na 75 cząsteczek, a pH wynosi ok. 2,9 zamiast 1.
Zobojętnianie i miareczkowanie
H₃O⁺ + OH⁻ → 2 H₂O ck·Vk = cz·Vz dla reakcji 1 : 1
W punkcie równoważnikowym zasada dokładnie zobojętniła kwas. pH w tym punkcie wynosi 7 tylko dla pary mocny kwas + mocna zasada; sól słabego kwasu (CH₃COONa) daje odczyn zasadowy, a sól słabej zasady (NH₄Cl) — kwasowy. Dlatego wskaźnik dobiera się tak, by zmieniał barwę w skoku pH.
Bufory
pH = pKa + log [A⁻][HA]
Bufor to mieszanina słabego kwasu i jego soli (lub słabej zasady i jej soli). Dodany kwas zużywa A⁻, dodana zasada zużywa HA — stosunek stężeń zmienia się niewiele, więc pH prawie stoi. Bufor działa najlepiej w zakresie pKa ± 1, dopóki nie wyczerpie się jego pojemność.
Uproszczenia: liczymy stężenia zamiast aktywności (w stężonych roztworach rzeczywiste pH nieco się różni), przyjmujemy 25 °C i Kw = 10⁻¹⁴, a barwy wskaźników są przybliżone — prawdziwe odcienie zależą od stężenia wskaźnika i oświetlenia.