← Laboratorium Fizyka · Laboratorium

Fizyka · wytrzymałość materiałów

Materiały i konstrukcje

dlaczego mosty stoją, a szkło pęka

Każdy materiał ma swój „charakter”: stal się wyciąga, szkło nagle pęka, guma wydłuża się o kilkaset procent. Rozciągnij próbki w maszynie wytrzymałościowej, zaprojektuj most kratownicowy i przepuść po nim ciężarówkę, porównaj belki o tej samej masie, wybocz słup, odwróć wiszący łańcuch w łuk i zobacz, dlaczego okna samolotów mają zaokrąglone rogi.

σ = F/A ε = ΔL/L₀ σ = E·ε Pkr = π²EI/(KL)²
kratownica Warrena: niebieskie pręty są rozciągane, czerwone — ściskane
Laboratorium

Maszyna wytrzymałościowa ciągnie próbkę i rysuje jej „podpis” — krzywą naprężenie–odkształcenie.

Próba rozciągania

próbka Ø8 mm, baza 40 mm

Materiał

Naprężenie σ0 MPa
Odkształcenie ε0 %
Siła F0 kN
Wydłużenie ΔL0 mm
Moduł Younga E—
Stan próbkisprężysty

Prawo Hooke'a: samochód na pręcie

Pręt to bardzo sztywna sprężyna: k = EA/L. Ile wydłuży się metrowy stalowy pręt grubości 1 cm, gdy zawiesisz na nim auto?

Siła F = mg15,0 kN
Naprężenie σ191 MPa
Wydłużenie ΔL0,955 mm
Sztywność pręta k15,7 kN/mm

Karta materiałów

Wartości typowe — konkretne gatunki różnią się nawet o kilkadziesiąt procent.

MateriałE [GPa]Rm [MPa]wydłużenie
stal konstrukcyjna200–210400–55020–25 %
aluminium 6061-T669~310~12 %
miedź wyżarzona110–130200–250~45 %
szkło okienne7030–100≈ 0
beton25–402–4 (ściskanie 20–50)≈ 0
sosna wzdłuż włókien9–1280–100~1 %
guma0,001–0,115–30500–700 %
aramid (kevlar)70–1303 000–3 6002,5–4 %
żyłka nylonowa2–4400–90020–30 %

Słowniczek

  • Sztywność (moduł Younga E) mówi, jak trudno coś odkształcić. Wytrzymałość — jakie naprężenie materiał zniesie. Szkło jest sztywne jak aluminium, ale znacznie mniej wytrzymałe.
  • Granica sprężystości — do niej materiał po odciążeniu wraca do pierwotnego kształtu. Granica plastyczności Re — od niej zaczyna się trwałe płynięcie.
  • Kruchy materiał (szkło, beton, żeliwo) pęka prawie bez ostrzeżenia. Plastyczny, ciągliwy (stal, miedź) najpierw długo się wyciąga — i to jest ostrzeżenie, którego inżynierowie potrzebują.
  • Twardość to odporność na wciskanie i zarysowanie — co innego niż wytrzymałość. Diament jest bardzo twardy, a mimo to można go rozłupać uderzeniem.

Jak to działa?

Kiedy ciągniesz pręt, jego atomy oddalają się od siebie, a wiązania między nimi działają jak malutkie sprężyny. Żeby porównywać pręty grube i cienkie, długie i krótkie, inżynierowie liczą naprężenie (siła na jednostkę pola przekroju) i odkształcenie (względną zmianę długości):

σ = FAε = ΔLL₀σ = E·εΔL = FLEA1 MPa = 1 N/mm² · moduł Younga E stali ≈ 200 GPa = 200 000 MPa · prawo Hooke'a obowiązuje tylko w zakresie sprężystym

Pręt jest więc sprężyną o sztywności k = EA/L. Stalowy pręt Ø1 cm i długości 1 m ma k ≈ 15,7 kN/mm: auto o masie ok. 1,5 t wydłuży go o niecały milimetr. Powyżej granicy plastyczności metal płynie i zostaje trwale wydłużony; najwyższy punkt krzywej to wytrzymałość na rozciąganie Rm, po nim tworzy się szyjka i próbka się zrywa.

Kratownice

Pręty kratownicy łączą się przegubowo, więc mogą być tylko rozciągane albo ściskane. W każdym węźle siły muszą się równoważyć. Dla n węzłów to 2n równań; komputer składa je w układ K·u = F i rozwiązuje eliminacją Gaussa. Trójkąt z przegubami nie może zmienić kształtu bez zmiany długości boków — kwadrat może. Kratownica płaska jest sztywna i statycznie wyznaczalna, gdy liczba prętów wynosi p = 2n − 3 (i pręty są dobrze rozmieszczone).

Belki

Zginana belka u góry się skraca (ściskanie), a u dołu wydłuża (rozciąganie); pośrodku jest oś obojętna. Naprężenie rośnie liniowo z odległością od niej, a za sztywność odpowiada moment bezwładności przekroju I — materiał daleko od osi pracuje najwięcej. Stąd dwuteownik: dwie grube półki daleko od osi i cienki środnik.

σ = M·yIIprostokąta = bh³12wmax = PL³48EIostatni wzór: siła w środku belki swobodnie podpartej · ten sam prostokąt na sztorc jest (h/b)² razy sztywniejszy niż płasko

Wyboczenie i łuki

Smukły pręt ściskany do pewnej siły pozostaje prosty, a potem nagle wygina się w bok. Leonhard Euler wyprowadził tę siłę w 1744 r.:

Pkr = π²EI(KL)²λ = KLi, i = √(I/A)K = 1 (przeguby), 2 (wspornik), ≈ 0,7 (utwierdzenie + przegub), 0,5 (dwa utwierdzenia) · dwa razy dłuższy pręt wyboczy się przy cztery razy mniejszej sile

Łuk o kształcie odwróconego łańcucha ma w sobie tylko ściskanie — dlatego kamień i cegła wystarczą.

Skala, koncentracja naprężeń i zmęczenie

Przy powiększeniu ×k ciężar rośnie jak k³, a przekrój jak k², więc naprężenie rośnie jak k. Przy otworze naprężenie lokalnie rośnie Kt razy (dla okrągłego otworu w szerokiej płycie Kt = 3, dla eliptycznego 1 + 2a/b), a ostre narożniki są najgorsze. Wielokrotne obciążanie nawet poniżej granicy plastyczności rodzi w takich miejscach mikropęknięcia, które rosną z każdym cyklem — to zmęczenie materiału.

Uproszczenia: materiały są jednorodne; krzywe rozciągania to gładkie przybliżenia wartości typowych. Kratownica ma idealne przeguby, pręty z rur stalowych (E = 200 GPa, Re = 355 MPa), ciężarówka to jedna siła skupiona, pomijamy ciężar własny mostu i nie stosujemy współczynników bezpieczeństwa. Belki: teoria liniowa Eulera–Bernoulliego (małe ugięcia), bez ciężaru własnego i bez zwichrzenia. Żelbet: uproszczony model z rysą przy 3 MPa i nośnością ze stali. Wyboczenie: wzór Eulera dla pręta sprężystego, z małą wstępną krzywizną. Łańcuch liczy prosta symulacja ogniw. Mapa naprężeń: liniowa MES (płaski stan naprężenia, ok. 3–4 tys. elementów na ćwiartce płyty). Krzywa zmęczeniowa spinacza jest ilustracyjna. Ugięcia na rysunkach są mocno powiększone — skala zawsze podana.

Zobacz też

Wyzwania

  1. Zerwij stalowy pręt i zmierz granicę plastycznościTryb „Rozciągnij to”: zerwij próbkę stali i ustaw swój odczyt Re z dokładnością 5 %.nie zaliczone
  2. Zbuduj most, który przeniesie 20 t przy budżecie ≤ 48 tys. złTryb „Kratownice”: ciężarówka o masie co najmniej 20 t musi przejechać cały most.nie zaliczone
  3. Usztywnij kwadratową ramę jednym prętemTryb „Kratownice”, karta „Dlaczego trójkąt jest sztywny?”.nie zaliczone
  4. Wybierz przekrój belki o najmniejszym ugięciu przy tej samej masieTryb „Belki”: porównaj co najmniej trzy przekroje i zostań przy najlepszym.nie zaliczone
  5. Znajdź siłę krytyczną wyboczenia z dokładnością 5 %Tryb „Wyboczenie”: zwiększaj siłę powoli, aż słup się wyboczy — nie przekraczając Pkr o więcej niż 5 %.nie zaliczone
  6. Wzmocnij belkę betonową prętami zbrojeniowymiTryb „Belki”: belka ze zbrojeniem ma przenieść co najmniej 60 kN.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Trójkąt to jedyny wielokąt, który z przegubami w narożnikach zachowuje kształt. Dlatego mosty, dźwigi i wieże wysokiego napięcia są zbudowane z trójkątów.
  • Beton jest na rozciąganie ok. 10 razy słabszy niż na ściskanie — dlatego w belkach i stropach ma w środku stalowe pręty.
  • Okna samolotów mają zaokrąglone rogi między innymi dzięki lekcji z katastrof samolotów Comet w 1954 r.: w ostrych narożnikach naprężenie skupia się wielokrotnie, a pęknięcia zmęczeniowe rosną z każdym lotem.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb; na suwakach: zmiana wartości
Spacja
główna akcja: ciągnij próbkę / jedź ciężarówką / odwróć łańcuch / zginaj spinacz
O N Z
rozciąganie: odciąż · nowa próbka · powiększ początek wykresu
1…4 Z
kratownice: narzędzie (pręt, węzeł, podpora, usuń) · cofnij; na rysunku strzałki + Enter
D
kratownice: dodaj lub usuń przekątną kwadratowej ramy
1…5
belki: przekrój · otwór w blasze: kształt (1–4)