Jak to działa?
Kiedy ciągniesz pręt, jego atomy oddalają się od siebie, a wiązania między nimi działają jak malutkie sprężyny. Żeby porównywać pręty grube i cienkie, długie i krótkie, inżynierowie liczą naprężenie (siła na jednostkę pola przekroju) i odkształcenie (względną zmianę długości):
σ = FAε = ΔLL₀σ = E·εΔL = FLEA1 MPa = 1 N/mm² · moduł Younga E stali ≈ 200 GPa = 200 000 MPa · prawo Hooke'a obowiązuje tylko w zakresie sprężystym
Pręt jest więc sprężyną o sztywności k = EA/L. Stalowy pręt Ø1 cm i długości 1 m ma k ≈ 15,7 kN/mm: auto o masie ok. 1,5 t wydłuży go o niecały milimetr. Powyżej granicy plastyczności metal płynie i zostaje trwale wydłużony; najwyższy punkt krzywej to wytrzymałość na rozciąganie Rm, po nim tworzy się szyjka i próbka się zrywa.
Kratownice
Pręty kratownicy łączą się przegubowo, więc mogą być tylko rozciągane albo ściskane. W każdym węźle siły muszą się równoważyć. Dla n węzłów to 2n równań; komputer składa je w układ K·u = F i rozwiązuje eliminacją Gaussa. Trójkąt z przegubami nie może zmienić kształtu bez zmiany długości boków — kwadrat może. Kratownica płaska jest sztywna i statycznie wyznaczalna, gdy liczba prętów wynosi p = 2n − 3 (i pręty są dobrze rozmieszczone).
Belki
Zginana belka u góry się skraca (ściskanie), a u dołu wydłuża (rozciąganie); pośrodku jest oś obojętna. Naprężenie rośnie liniowo z odległością od niej, a za sztywność odpowiada moment bezwładności przekroju I — materiał daleko od osi pracuje najwięcej. Stąd dwuteownik: dwie grube półki daleko od osi i cienki środnik.
σ = M·yIIprostokąta = bh³12wmax = PL³48EIostatni wzór: siła w środku belki swobodnie podpartej · ten sam prostokąt na sztorc jest (h/b)² razy sztywniejszy niż płasko
Wyboczenie i łuki
Smukły pręt ściskany do pewnej siły pozostaje prosty, a potem nagle wygina się w bok. Leonhard Euler wyprowadził tę siłę w 1744 r.:
Pkr = π²EI(KL)²λ = KLi, i = √(I/A)K = 1 (przeguby), 2 (wspornik), ≈ 0,7 (utwierdzenie + przegub), 0,5 (dwa utwierdzenia) · dwa razy dłuższy pręt wyboczy się przy cztery razy mniejszej sile
Łuk o kształcie odwróconego łańcucha ma w sobie tylko ściskanie — dlatego kamień i cegła wystarczą.
Skala, koncentracja naprężeń i zmęczenie
Przy powiększeniu ×k ciężar rośnie jak k³, a przekrój jak k², więc naprężenie rośnie jak k. Przy otworze naprężenie lokalnie rośnie Kt razy (dla okrągłego otworu w szerokiej płycie Kt = 3, dla eliptycznego 1 + 2a/b), a ostre narożniki są najgorsze. Wielokrotne obciążanie nawet poniżej granicy plastyczności rodzi w takich miejscach mikropęknięcia, które rosną z każdym cyklem — to zmęczenie materiału.
Uproszczenia: materiały są jednorodne; krzywe rozciągania to gładkie przybliżenia wartości typowych. Kratownica ma idealne przeguby, pręty z rur stalowych (E = 200 GPa, Re = 355 MPa), ciężarówka to jedna siła skupiona, pomijamy ciężar własny mostu i nie stosujemy współczynników bezpieczeństwa. Belki: teoria liniowa Eulera–Bernoulliego (małe ugięcia), bez ciężaru własnego i bez zwichrzenia. Żelbet: uproszczony model z rysą przy 3 MPa i nośnością ze stali. Wyboczenie: wzór Eulera dla pręta sprężystego, z małą wstępną krzywizną. Łańcuch liczy prosta symulacja ogniw. Mapa naprężeń: liniowa MES (płaski stan naprężenia, ok. 3–4 tys. elementów na ćwiartce płyty). Krzywa zmęczeniowa spinacza jest ilustracyjna. Ugięcia na rysunkach są mocno powiększone — skala zawsze podana.
Zobacz też