← Laboratorium Matematyka · eksperyment

Matematyka · funkcje

Funkcje i wzrost od prostej do eksplozji

Funkcja to przepis: wrzucasz x, dostajesz y. Prosta opisuje taksówkę, parabola — lot piłki i antenę satelitarną, a funkcja wykładnicza — bakterie, lokaty i plotki. Przeciągaj punkty, przesuwaj wykresy o wektor, ścigaj wzrost liniowy z wykładniczym, mnóż suwakiem logarytmicznym i sprawdź, który wzór naprawdę pasuje do danych.

y = ax + b y = a(x − p)² + q y = ax loga b = c ⇔ ac = b
Q–Y tryby Wyzwania 0/6

Laboratorium · funkcja liniowa

Równanie prostej

Druga prosta przez punkt Q

Miejsce zerowe—
Kąt nachylenia—
Monotoniczność—
Druga prosta—

Proste w życiu

Zgadnij prostą

runda 1 · razem 0 pkt

Odczytaj z rysunku, gdzie prosta przecina oś y (to b) i o ile rośnie, gdy idziesz o 1 w prawo (to a).

MatematykaJak czytać funkcję

Funkcja, dziedzina, zbiór wartości

Funkcja przyporządkowuje każdemu argumentowi x z dziedziny dokładnie jedną wartość y = f(x). Wszystkie otrzymane wartości tworzą zbiór wartości, a punkty (x, f(x)) — wykres. Miejsce zerowe to argument, dla którego f(x) = 0: tam wykres przecina oś OX. Funkcja jest rosnąca, gdy większy argument daje większą wartość, i malejąca w przeciwnym razie — to jej monotoniczność.

Funkcja liniowa

y = ax + b, a = ΔyΔx = tg α, x0 = −ba

Współczynnik kierunkowy a mówi, o ile wzrośnie y, gdy x wzrośnie o 1, a wyraz wolny b to punkt przecięcia z osią OY. Proste są równoległe, gdy mają równe a, i prostopadłe, gdy a1 · a2 = −1. Taksówka, abonament i zamiana stopni Celsjusza na Fahrenheita (F = 1,8 · C + 32) to funkcje liniowe: stała opłata plus stała stawka za każdą jednostkę.

Funkcja kwadratowa

y = ax² + bx + c y = a(x − p)² + q y = a(x − x1)(x − x2)
Δ = b² − 4ac, p = −b2a, q = −Δ4a, x1,2 = −b ± √Δ2a

To trzy zapisy tej samej paraboli: ogólny, kanoniczny (od razu widać wierzchołek W = (p, q)) i iloczynowy (widać miejsca zerowe; istnieje tylko, gdy Δ ≥ 0). Parabola jest symetryczna względem prostej x = p. Dla a > 0 ramiona idą w górę, a zbiór wartości to ⟨q; +∞).

Przesunięcie o wektor i symetrie

y = f(x − p) + q — wykres f przesunięty o wektor [p, q]

Odejmowanie p wewnątrz nawiasu przesuwa wykres w prawo, bo tę samą wartość co wcześniej w punkcie 0 funkcja osiąga teraz dopiero w punkcie p. Minus przed funkcją odbija wykres względem osi OX, minus przy argumencie — względem osi OY.

Wzrost wykładniczy i liczba e

K = K0 (1 + rm)mt, K = K0 ert (kapitalizacja ciągła), T2 = ln 2ln(1 + r) ≈ 70r [%]

Wzrost liniowy co krok dodaje tyle samo, wykładniczy co krok mnoży przez to samo. Dlatego wykładniczy zawsze w końcu wyprzedzi liniowy — nawet gdy startuje dużo niżej. Gdy odsetki dopisuje się coraz częściej, (1 + 1/n)n zbliża się do e ≈ 2,71828. Ten sam wzór działa w drugą stronę jako zanik: N = N0 · (½)t/T, gdzie T to czas połowicznego rozpadu.

Logarytm

loga b = c ⇔ ac = b, log(x · y) = log x + log y, loga b = log blog a

Logarytm odpowiada na pytanie „do jakiej potęgi trzeba podnieść podstawę?”. Funkcja logarytmiczna jest odwrotna do wykładniczej, więc ich wykresy są symetryczne względem prostej y = x. Bo log(xy) = log x + log y, suwak logarytmiczny mnoży, dodając długości. Na skali logarytmicznej każdy krok o tę samą długość to mnożenie przez tę samą liczbę — tak działają decybele, pH, magnitudy gwiazd i trzęsień ziemi.

Uproszczenia na tej stronie

Ceny taksówki i abonamentów są przykładowe. Lot piłki i fontanna pomijają opór powietrza. Procent składany pomija podatek od zysków kapitałowych (w Polsce 19 %) i zakłada stałe oprocentowanie oraz stałą inflację. Stygnięcie kawy opisuje uproszczone prawo stygnięcia Newtona, a lek we krwi — najprostszy model jednokompartmentowy z dawkami podawanymi natychmiast. Dane w trybie „Funkcje w świecie” są ilustracyjne, ale mają realistyczny kształt; długość dnia w Warszawie liczona jest ze wzoru astronomicznego, a liczby tranzystorów pochodzą z danych producentów (w zaokrągleniu).

Czy wiesz, że…?

  • Gdyby kartkę o grubości 0,1 mm dało się złożyć na pół 42 razy, miałaby grubość 0,1 mm · 2⁴² ≈ 440 000 km — więcej niż średnia odległość do Księżyca (ok. 384 400 km). W praktyce kartki nie da się złożyć więcej niż kilkanaście razy.
  • Inżynierowie programu Apollo liczyli na co dzień na suwakach logarytmicznych, a astronauci mieli na pokładzie mały suwak jako zapasowy „kalkulator”.
  • W wielu prawdziwych zbiorach danych liczb zaczynających się od 1 jest ok. 30 %, a od 9 — niecałe 5 % (prawo Benforda). Biegli rewidenci wykorzystują to do wyłapywania zmyślonych liczb w księgowości: ludzie wymyślają pierwsze cyfry zbyt równo.

Wyzwania

  • Prosta przez oba celeW trybie „Prosta” ustaw prostą, która przechodzi przez obie złote gwiazdki.nie zaliczone
  • Parabola na zamówienieUstaw parabolę o wierzchołku (2, −3), której jednym miejscem zerowym jest 5. Gdzie wypadnie drugie?nie zaliczone
  • W sam celRozwiąż zagadkę w trybie przekształceń: dopasuj swój wykres do przerywanego celu.nie zaliczone
  • Moment wyprzedzeniaUstaw krok n, w którym wzrost wykładniczy po raz pierwszy wyprzedza liniowy.nie zaliczone
  • Mnożenie bez kalkulatoraWykonaj zadanie na suwaku logarytmicznym: przesuń skalę C i kursor tak, by odczytać iloczyn.nie zaliczone
  • Właściwy modelWybierz dla danych model, który ma sens, i uzyskaj dopasowanie R² > 0,95.nie zaliczone

Wyzwania sprawdzają się same. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

Zobacz też

Pochodna to nachylenie stycznej, sinus to funkcja okresowa, a rozpad promieniotwórczy, reakcje chemiczne i populacje zwierząt rosną lub maleją wykładniczo.