Przejdź do eksperymentu
← Laboratorium Biologia · Fizjologia człowieka

Układ moczowy · regulacja krążenia

Nerki, pęcherz i ciśnienie — oczyszczalnia i regulator

Dwie nerki wielkości pięści przesiewają w ciągu doby ok. 180 litrów płynu, a do moczu oddają zwykle tylko ok. półtora litra. Zajrzyj do nefronu, zobacz, jak pęcherz daje znać, że „już pora”, zmierz ciśnienie jak lekarz i sprawdź, jak organizm utrzymuje je w ryzach — w sekundach i w ciągu dni.

Strona ma charakter edukacyjny i nie jest poradą medyczną. Modele są uproszczone i nie służą do oceny własnego zdrowia. Jeśli niepokoi Cię ciśnienie krwi lub inne dolegliwości, porozmawiaj z lekarzem.

Kliknij nerkę na sylwetce, a potem zaznaczony fragment przekroju — zobaczysz jeden z ok. miliona nefronów w każdej nerce. Każdy element na rysunku można kliknąć.

Erytropoetyna

Gdy krew niesie za mało tlenu, nerki wydzielają hormon EPO, który pobudza szpik do produkcji czerwonych krwinek. To z nerek pochodzi większość EPO u dorosłego.

Witamina D

Skóra i wątroba robią z witaminy D formę „w zawieszeniu”. Dopiero w kanalikach nerki powstaje jej aktywna postać — kalcytriol, potrzebny do wchłaniania wapnia i mocnych kości.

Równowaga kwasowo-zasadowa

Nerki wydalają nadmiar jonów H⁺ i odzyskują wodorowęglany, więc pH krwi trzyma się wąskiego zakresu ok. 7,35–7,45. Mocz bywa za to kwaśny lub zasadowy — typowo pH ok. 5–7.

Kamienie nerkowe

Gdy mocz jest bardzo stężony, sole (najczęściej szczawian wapnia) mogą krystalizować w „kamyki”. Picie odpowiedniej ilości płynów zmniejsza to ryzyko.

Dializa — sztuczna nerka

Gdy nerki przestają działać, hemodializa oczyszcza krew przez półprzepuszczalną błonę w aparacie: usuwa mocznik, kreatyninę, nadmiar potasu i wody. Typowo trwa ok. 4 godziny, ok. 3 razy w tygodniu. Nie zastępuje jednak hormonalnej pracy nerek (EPO, witamina D) — te trzeba uzupełniać lekami. Inną drogą jest przeszczep nerki; człowiek może zdrowo żyć z jedną nerką.

Skąd mocznik i dlaczego cukier w moczu?

Mocznik powstaje w wątrobie z amoniaku z rozkładu białek; nerki wydalają go ok. 20–35 g na dobę. Glukoza w moczu pojawia się, gdy jej stężenie we krwi przekracza próg nerkowy (ok. 180 mg/dl) — tak bywa m.in. w nieleczonej cukrzycy, którą rozpoznaje lekarz na podstawie badań krwi.

Jak to działa?

Każda nerka składa się z ok. miliona nefronów (u różnych ludzi od ok. 200 tysięcy do ponad 2 milionów). Nefron pracuje w czterech krokach: filtracja w kłębuszku (przez „sito” przechodzi woda i małe cząsteczki), wchłanianie zwrotne w kanalikach (organizm odzyskuje to, co cenne), wydzielanie (kanaliki dorzucają do moczu np. jony H⁺ i K⁺) i wydalanie — to, co zostanie, spływa do miedniczki i moczowodu.

Sztuczka z zagęszczaniem moczu to wzmacniacz przeciwprądowy. Ramię wstępujące pętli Henlego wypompowuje sól, ale nie przepuszcza wody, więc rdzeń nerki robi się coraz bardziej słony w głąb — u człowieka do ok. 1 200 mOsm/kg (osocze ma ok. 285–295). Kanalik zbiorczy przechodzi przez ten słony rdzeń. Gdy jest ADH, w jego ścianie pojawiają się akwaporyny i woda „ucieka” przez osmozę (więcej o ruchu cząsteczek w Cząsteczkach) — mocz gęstnieje. Bez ADH mocz zostaje rozcieńczony, nawet ok. 50 mOsm/kg.

Ciśnienie krwi to siła, z jaką krew napiera na ściany tętnic. Skurczowe to szczyt w chwili wyrzutu krwi z serca, rozkurczowe — najniższa wartość tuż przed kolejnym uderzeniem. Szybko reguluje je odruch z baroreceptorów (zatoka szyjna i łuk aorty → rdzeń przedłużony → serce i naczynia). Długofalowo decydują nerki: ilością wydalanego sodu i wody ustawiają objętość krwi.

Wzory

Vprzesączu = GFR · t = 125 ml/min · 1 440 min ≈ 180 l/dobęGFR — współczynnik przesączania kłębuszkowego; u młodego, zdrowego dorosłego typowo ok. 100–130 ml/min, z wiekiem stopniowo maleje (zależy też od płci i wielkości ciała)
odzysk = Vprzesączu − VmoczuVprzesączu = 180 − 1,5180 ≈ 99,2 %tyle wody z moczu pierwotnego wraca do krwi
MAP ≈ DBP + SBP − DBP3  →  80 + 120 − 803 ≈ 93,3 mmHgMAP — średnie ciśnienie tętnicze; SBP — skurczowe, DBP — rozkurczowe (wzór przybliżony, dla spoczynkowego tętna)
MAP ≈ CO · TPR,   CO = HR · SVciśnienie = pojemność minutowa serca × całkowity opór obwodowy; pojemność minutowa = tętno × objętość wyrzutowa, np. 70/min · 71 ml ≈ 5 l/min — zobacz Serce
P = 2 Trprawo Laplace’a dla kulistego zbiornika: przy tym samym napięciu ściany T większy promień r daje mniejsze ciśnienie — dlatego pęcherz napełnia się długo przy niskim ciśnieniu

Uproszczenia: model nerki liczy stan ustalony dla całej doby (bilans wody i substancji rozpuszczonych), a ułamki odzysku w odcinkach nefronu to typowe wartości z podręczników. Kropelki na animacji pokazują kierunek i proporcje, nie prawdziwą liczbę cząsteczek; pomijamy m.in. krążenie mocznika i wydzielanie K⁺. Model ciśnienia to kilka sprzężonych zbiorników (woda, sód, objętość krwi, hormony) z prostymi pętlami sprzężenia zwrotnego — pokazuje kierunki i skale czasu, nie przewiduje wyników konkretnej osoby. Pacjenci w ćwiczeniu z mankietem są losowi.

Klawisze

  • Wszędzie
  • Q W E zakładki
  • Esc wycisz dźwięk
  • Nerka i nefron
  • 1 2 3 ciało / nerka / nefron
  • 4–8 scenariusze
  • Spacja pauza animacji
  • Pęcherz moczowy
  • Spacja start / pauza doby
  • 1 szklanka, 2 butelka
  • 3 do toalety
  • 4 dorosły / dziecko
  • Ciśnienie krwi
  • P (przytrzymaj) pompuj
  • O zawór, X wypuść całe
  • S / D zaznacz ton
  • N nowy pacjent, M dźwięk
  • 1–4 scenariusze regulacji
  • B baroreceptory, R od nowa

Zobacz też

Czy wiesz, że…?

  • Osocza krwi masz tylko ok. 3 litrów, a nerki przesączają ok. 180 litrów na dobę — czyli całe osocze przechodzi przez ich „sito” mniej więcej 60 razy dziennie.
  • Pierwszy pomiar ciśnienia krwi opisał w 1733 r. Stephen Hales: wprowadził szklaną rurkę do tętnicy konia, a krew wzniosła się w niej na ok. 2,5 m. Rtęć jest ok. 13,6 razy gęstsza od wody, dlatego wygodny manometr rtęciowy jest tak krótki.
  • Mankiet do pomiaru ciśnienia wymyślił Scipione Riva-Rocci w 1896 r., a rosyjski chirurg Nikołaj Korotkow w 1905 r. opisał w bardzo krótkim doniesieniu tony słyszane pod mankietem. Metoda osłuchowa jest w użyciu do dziś.

Wyzwania

  • Zagęść mocz do maksimumW zakładce „Nerka i nefron” ustaw upał i małe picie, aż mocz osiągnie ok. 1 200 mOsm/kg — granicę możliwości ludzkiej nerki.
  • Przekrocz próg nerkowy dla glukozyPodnieś glukozę we krwi powyżej ok. 180 mg/dl i wypatrz różowe cząsteczki, które docierają aż do kanalika zbiorczego.
  • Zmierz ciśnienie z tonów KorotkowaZaznacz skurczowe (pierwszy ton) i rozkurczowe (zanik tonów) pacjenta z dokładnością do 5 mmHg.
  • Wstań szybko — i daj się uratować baroreceptoromPrzy włączonych baroreceptorach obejrzyj scenariusz „Szybko wstań z łóżka”, aż ciśnienie spadnie i wróci prawie do normy.
  • Uruchom układ RAA po utracie krwiW scenariuszu utraty krwi doczekaj chwili, gdy renina wzrośnie co najmniej półtora raza.