← Laboratorium

Promieniotwórczośćświecące tajemnice Marii Skłodowskiej-Curie

Niektóre jądra atomowe są niestabilne: prędzej czy później same się przemieniają i wyrzucają cząstkę albo porcję energii. Zobacz mapę wszystkich jąder, sprawdź, co zatrzyma promieniowanie α, β, γ i neutrony, policz wiek mumii z lodowca, porównaj dawki z codziennego życia, oczyść rudę jak Maria Skłodowska-Curie i rozpal (bezpiecznie, na ekranie) reakcję łańcuchową.

Promieniowanie jest wokół nas od zawsze — z kosmosu, ze skał, z naszego własnego ciała. Najważniejsze są dawka, czas i odległość. Tutaj wszystko jest symulacją; liczby są zaokrąglone.

Mapa nuklidów

Kliknij kratkę · przeciągnij, by przesunąć · po kliknięciu w mapę działają strzałki

Jądra stabilne to prawdziwa lista. Kolory jąder nietrwałych wyznacza uproszczony model (wzór na masę jądra), więc są przybliżone; jądra oznaczone kropką mają prawdziwe dane. Zakres mapy jest orientacyjny.

Wybrany nuklid

Protony Z
Neutrony N
Przemiana
Czas połowicznego rozpadu

Szereg uranowy: od uranu-238 do stabilnego ołowiu-206

Protony Z
Neutrony N
Nukleony A
T½

    Ścieżka szeregu rośnie krok po kroku na mapie nuklidów powyżej (widok „Szereg U”): rozpad α to skok o 2 w lewo i 2 w dół, przemiana β⁻ — o 1 w lewo i 1 w górę. ★ — rad-226 i radon-222, ważne w naszym codziennym otoczeniu. Pokazujemy główną gałąź; kilka jąder ma też rzadkie odgałęzienia.

    Cztery przemiany

    Z czego jest jądro

    Jądro to ciasno upakowane protony (ładunek +) i neutrony (bez ładunku). Protony się odpychają, ale na bardzo małych odległościach przyciąga je do siebie oddziaływanie jądrowe. Neutrony działają jak „klej” — dlatego ciężkie jądra potrzebują ich więcej niż protonów.

    Z — liczba atomowaliczba protonów; decyduje, jaki to pierwiastek.
    N — liczba neutronówizotopy tego samego pierwiastka różnią się N.
    A = Z + Nliczba masowa, np. uran-238 ma A = 238.

    Radon w polskich domach

    • Radon-222 to gaz szlachetny z szeregu uranowego. Powstaje w gruncie i skałach, a przez szczeliny w posadzkach może przenikać do piwnic i parterów.
    • Wraz z produktami rozpadu daje przeciętnie największą część naszej rocznej dawki od źródeł naturalnych. Więcej radonu bywa tam, gdzie w podłożu jest go dużo, np. w części Sudetów.
    • W Polsce poziom odniesienia dla średniego rocznego stężenia w domach i miejscach pracy to 300 Bq/m³. Pomiar detektorem jest prosty i niedrogi, a wietrzenie i uszczelnienie posadzek zwykle wyraźnie pomaga.

    Jak to działa?

    Trzy (i pół) sposoby, by jądro się przemieniło

    α — jądro wyrzuca cząstkę alfa (jądro helu: 2 protony + 2 neutrony). β⁻ — neutron zamienia się w proton, wylatuje elektron i antyneutrino. β⁺ — proton zamienia się w neutron, wylatuje pozyton i neutrino. γ — jądro pozbywa się nadmiaru energii fotonem, bez zmiany Z i A.

    α: (Z, A) → (Z − 2, A − 4) · β⁻: (Z, A) → (Z + 1, A) · β⁺: (Z, A) → (Z − 1, A)

    Prawo rozpadu

    Nie da się przewidzieć, kiedy rozpadnie się jedno jądro. Ale w dużej grupie co T½ znika połowa:

    N(t) = N₀ · (½)t / T½ = N₀ · e−λtλ = ln 2 / T½ — stała rozpadu
    A = λ · Naktywność w bekerelach (rozpady na sekundę)

    Osłony i odległość

    I = I₀ · e−μx = I₀ · (½)x / x½x½ = ln 2 / μ — warstwa połówkowa (dla γ)
    I ∝ 1r²2 razy dalej → 4 razy mniej; to najtańsza osłona

    Skąd energia rozszczepienia

    E = Δm · c²produkty są lżejsze o ok. 0,2 u, a 1 u odpowiada ok. 931,5 MeV

    Modele na tej stronie są uproszczone: mapa nuklidów częściowo modelowa, osłony dla wąskiej wiązki, reakcja łańcuchowa zabawkowa. Liczby są zaokrąglone.

    Wyzwania

    1. Zatrzymaj promieniowanie α kartką papieruW „Osłonach” wybierz źródło α, zbliż licznik na kilka cm i wsuń papier.nie zaliczone
    2. Zmierz czas połowicznego rozpadu z wykresuWłącz „Tajemniczą próbkę”, uruchom ją i kliknij wykres w chwili, gdy została połowa atomów.nie zaliczone
    3. Wyznacz wiek próbki metodą C-14Rozwiąż zagadkę radiowęglową z dokładnością do 10 %.nie zaliczone
    4. Ułóż dawki od najmniejszej do największejW „Dawkach” przestaw karty w dobrej kolejności.nie zaliczone
    5. Utrzymaj reakcję łańcuchową w stanie krytycznymPrętami i udziałem U-235 utrzymaj k ≈ 1 przez 8 s, bez dostrzeliwania neutronów.nie zaliczone
    6. Prześledź szereg uranowy aż do ołowiuPrzejdź krok po kroku od U-238 aż do stabilnego ołowiu-206 (trwałego izotopu pierwiastka ołowiu).nie zaliczone

    Czy wiesz, że…?

    • Polon to pierwszy pierwiastek odkryty przez Marię i Piotra Curie — Maria nazwała go na cześć Polski, której wtedy nie było na mapie Europy.
    • Twoje ciało jest lekko promieniotwórcze: u dorosłego co sekundę rozpada się ok. 4 000–5 000 jąder potasu-40 i ok. 3 000–4 000 jąder węgla-14. Banan ma kilkanaście Bq potasu-40.
    • Ok. 2 mld lat temu w złożu uranu w Oklo (dzisiejszy Gabon) samoistnie działało kilkanaście naturalnych „reaktorów jądrowych” — wtedy uran miał więcej U-235 niż dziś.

    Klawisze

    Q W E R T Y
    przełączanie trybów
    ← →
    na zakładkach: sąsiedni tryb; na mapie nuklidów: wybór jądra (także ↑ ↓)
    + −
    przybliżenie i oddalenie mapy nuklidów
    Spacja
    główna akcja trybu: kolejny rozpad szeregu, start / pauza próbki, pauza reakcji
    N
    wystrzel neutron (reakcja łańcuchowa)
    M
    dźwięk licznika Geigera wł. / wył.
    Esc
    wycisz dźwięk