← Laboratorium Fizyka · Laboratorium

Fizyka · elektrostatyka

Pioruny

ładunki i pioruny — od balonika do burzy

Ten sam ładunek elektryczny, który przykleja balonik do ściany i strzela iskrą z klamki, w chmurze burzowej rośnie do skali, w której powietrze nie wytrzymuje — i przez ułamek sekundy powstaje kanał gorętszy niż powierzchnia Słońca. Ułóż ładunki i zobacz linie pola, naelektryzuj balonik, naładuj elektroskop, zbuduj kondensator, sprowadź piorun w piorunochron i sprawdź, gdzie schować się przed burzą.

F = k·q1q2/r² C = ε0εr·A/d s ≈ 343 m/s · t
każdy piorun rośnie tu własnym, losowym algorytmem przebicia

Piaskownica ładunków

przeciągnij ładunek · krzyżyk = środek
|E| w środku (krzyżyk)—
siła na ładunek próbny—
q1 / q2 (zazn. / najbliższy)—
odległość r—
siła F (↔ odpych., →← przyciąg.)—
energia U = kq1q2/r—

Układy i widok

F = k q1q2r²E = Fq = k qr²k = 1/(4πε0) ≈ 8,99·109 N·m²/C² · obszar ma 40 cm szerokości (na telefonie 30 cm)

Charles-Augustin de Coulomb zmierzył to prawo w 1785 r. wagą skręceń: kąt skręcenia cienkiego drutu mówił, jak mocno odpychają się dwie naładowane kulki.

Elektryczność kontra grawitacja

Dwa protony w dowolnej odległości: odpychanie elektryczne i przyciąganie grawitacyjne maleją tak samo, jak 1/r², więc ich stosunek jest stały.

≈ 1,2·1036 ×tyle razy siła elektryczna jest większa od grawitacyjnej
elektryczna ke²/r² (r = 1 nm)—
grawitacyjna Gm²/r²—

Grawitacja wygrywa w skali planet tylko dlatego, że ładunki dodatnie i ujemne prawie idealnie się znoszą, a masa zawsze się sumuje.

Jak to działa?

Każda materia składa się z dodatnich jąder i ujemnych elektronów. Zwykle jest ich po równo i ciało jest obojętne. Gdy przedmiot zyska albo straci elektrony, ma ładunek elektryczny — mierzony w kulombach (C). Jeden elektron niesie −1,602·10−19 C, więc 1 µC to nadmiar ok. 6 bilionów elektronów. Ładunki jednoimienne się odpychają, różnoimienne przyciągają.

Prawo Coulomba i pole

F = k |q1q2|r²E = FqV = k qr1 µC i 1 µC w odległości 10 cm odpychają się siłą ok. 0,9 N — jak ciężar 90 g

Pole elektryczne mówi, jaka siła działałaby na mały ładunek próbny w każdym punkcie. Linie pola zaczynają się na ładunkach dodatnich, kończą na ujemnych i nigdy się nie przecinają; tam, gdzie są gęste, pole jest silne. Potencjał V to energia na jednostkę ładunku, a napięcie to różnica potencjałów. Powierzchnie stałego potencjału zawsze przecinają linie pola pod kątem prostym.

Przewodniki, izolatory, indukcja

W przewodniku (metal, woda z solami, ludzkie ciało) część elektronów porusza się swobodnie; w izolatorze (guma, szkło, plastik) są uwięzione przy atomach. Ciało można naelektryzować przez tarcie (elektrony przechodzą z jednego materiału na drugi), dotyk (ładunek rozpływa się na oba ciała) i indukcję (zbliżony ładunek przesuwa elektrony w przewodniku; uziemienie pozwala części z nich odpłynąć). W izolatorze ładunek nie płynie, ale cząsteczki się polaryzują — dlatego balonik przyciąga obojętną ścianę.

Kondensator

C = ε0εr AdQ = CUE = UdW = ½CU²

Piorun

W chmurze cumulonimbus prąd wstępujący niesie kryształki lodu, a cięższa krupa (śnieżne kulki) opada. Przy zderzeniach, w obecności przechłodzonej wody, ładunek przechodzi między nimi: w typowej burzy na górze chmury zbiera się ładunek dodatni, główny obszar ujemny leży na wysokości, gdzie jest ok. −10…−20 °C, a przy podstawie bywa mała kieszeń dodatnia. Szczegóły tego mechanizmu wciąż się bada. Gdy pole wystarczy do jonizacji powietrza, w dół rusza lider schodkowy — skokami po kilkadziesiąt metrów, rozgałęziając się. Z wysokich obiektów wychodzą mu naprzeciw wyładowania oddolne. Gdy się połączą, kanałem płynie jasne wyładowanie główne (zwrotne); po nim mogą przyjść kolejne. Powietrze nagrzewa się w mikrosekundy do ok. 30 000 K, gwałtownie rozpręża i powstaje grzmot.

s ≈ 343 m/s · tVmax ≈ Eb · Rpowietrze przebija się przy ok. 3 MV/m (przybliżenie dla krótkich przerw)

Uproszczenia: piaskownica liczy pole w 2D z ładunków punktowych (wygładzonych przy samym ładunku); przewodnik i klatka to model dwuwymiarowy na siatce; ilości ładunku przy tarciu są orientacyjne; pioruny i figury Lichtenberga rosną według uproszczonego modelu przebicia na siatce, z przesadzoną skalą obiektów i spowolnionym czasem.

Zobacz też

Wyzwania

  1. Wyzeruj pole w środkuW piaskownicy ułóż ładunki tak, żeby pole w punkcie oznaczonym krzyżykiem było (prawie) zerowe, a obok były co najmniej dwa ładunki.nie zaliczone
  2. Przyklej balonik do ścianyNaelektryzuj balonik przez pocieranie i przyłóż go do ściany tak, żeby został.nie zaliczone
  3. Naładuj elektroskop przez indukcjęBez dotykania kulki pałeczką: zbliż, uziem, zabierz palec, odsuń pałeczkę.nie zaliczone
  4. Sprowadź piorun w piorunochronW trybie „Burza” spraw, by wyładowanie trafiło w dom z piorunochronem.nie zaliczone
  5. Oblicz odległość burzyZ opóźnienia grzmotu wyznacz odległość z dokładnością ±0,5 km.nie zaliczone
  6. Wybierz bezpieczne schronienieW grze „Gdzie się schować?” wskaż miejsce, które naprawdę chroni przed piorunem.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Słowo elektron pochodzi od greckiej nazwy bursztynu — ēlektron. Starożytni zauważyli, że potarty bursztyn przyciąga suche źdźbła i piórka.
  • Kanał pioruna nagrzewa się do ok. 30 000 K — mniej więcej pięć razy więcej niż powierzchnia Słońca (ok. 5 800 K) — a mimo to ma średnicę zaledwie kilku centymetrów.
  • W samochodzie podczas burzy chroni cię metalowa karoseria, a nie opony. Prąd pioruna, który przebił kilometry powietrza, nie zatrzyma się na kilku centymetrach gumy — ale popłynie po metalu dookoła ciebie.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb; na suwakach: zmiana wartości
1…5
pole: gotowe układy · burza: miejsca w grze „Gdzie się schować?” (1…8)
↑ ↓ ← →
na płótnie: przesuwanie zaznaczonego ładunku, przedmiotu lub pałeczki
Tab na płótnie N
pole: następny ładunek · Lichtenberg: nowa figura
Spacja
pole: puść ładunek próbny · kondensator: bateria · burza: piorun · Van de Graaff: silnik
Z S K
elektryzowanie: pocieraj · szuraj po dywanie · dotknij klamki
B G L
nowa burza · słyszę grzmot · kondensator: rozładuj przez lampkę
Esc
wycisza dźwięk