← Laboratorium Matematyka · Laboratorium

Matematyka

Liczby zespolone

gdy liczby wychodzą z linii na płaszczyznę

Równanie x² + 1 = 0 nie ma rozwiązania wśród zwykłych liczb. Wystarczy jednak dopuścić liczbę i, dla której i² = −1, a oś liczbowa rozkłada się w płaszczyznę. Mnożenie staje się obrotem, wzór Eulera — spiralą w 3D, a funkcje — kolorowymi krajobrazami z dołami w miejscach zer.

z = a + bi eiφ = cos φ + i sin φ eiπ + 1 = 0
barwa = arg f(z), pierścienie = |f(z)|,  f(z) = (z³ − 1) / (z² + 0,4)

Oś liczbowa, która się obraca

Liczby „niemożliwe”

Przez stulecia pierwiastek z liczby ujemnej uchodził za bzdurę. Do matematyki wpuściły go… równania trzeciego stopnia.

  • 1545Girolamo Cardano, „Ars Magna”: publikuje wzory na równania sześcienne. W zadaniu „podziel 10 na dwie części o iloczynie 40” dostaje 5 + √−15 i 5 − √−15 i uznaje takie rachunki za równie subtelne, co bezużyteczne.
  • 1572Rafael Bombelli, „L’Algebra”: podaje reguły liczenia z √−1 i pokazuje, że droga do zwykłego wyniku x = 4 prowadzi przez liczby „niemożliwe” (rozpisane niżej).
  • 1637René Descartes nazywa takie pierwiastki imaginaires — „urojonymi”. Nazwa brzmiała lekceważąco, a jednak przetrwała.
  • 1748Leonhard Euler publikuje wzór eix = cos x + i sin x.
  • 1777Euler zaczyna oznaczać √−1 literą i (praca ukazała się drukiem dopiero po jego śmierci).
  • 1799Caspar Wessel (Dania) przedstawia liczby zespolone jako strzałki na płaszczyźnie — jego praca długo pozostaje niezauważona.
  • 1806Jean-Robert Argand niezależnie robi to samo; płaszczyznę nazywa się dziś czasem diagramem Arganda.
  • 1831Carl Friedrich Gauss upowszechnia obraz płaszczyzny i nazwę „liczby zespolone”. Stąd polska „płaszczyzna Gaussa”.

Sztuczka Bombellego: x³ = 15x + 4

  1. Wzór Cardana na równanie x³ = px + q:
    x = ∛(q/2 + √((q/2)² − (p/3)³))+ ∛(q/2 − √((q/2)² − (p/3)³))
  2. Dla p = 15, q = 4 pod pierwiastkiem wychodzi (2)² − (5)³ = 4 − 125 = −121. Pierwiastek z liczby ujemnej! A przecież x = 4 pasuje: 4³ = 64 = 15 · 4 + 4.
  3. Bombelli liczy dalej, jakby nic się nie stało: √−121 = 11√−1 = 11i, więc
    x = ∛(2 + 11i) + ∛(2 − 11i)
  4. Zgaduje sześciany:
    (2 + i)³ = 8 + 12i + 6i² + i³= 8 + 12i − 6 − i = 2 + 11i
    i podobnie (2 − i)³ = 2 − 11i.
  5. Zatem x = (2 + i) + (2 − i) = 4. Części urojone się znoszą — „niemożliwe” liczby były tylko kładką, po której dochodzi się do prawdziwego wyniku.

Jak to działa

Liczba zespolona to para liczb rzeczywistych, zapisywana jako z = a + bi: część rzeczywista Re z = a i część urojona Im z = b. Na płaszczyźnie to punkt (a, b) albo strzałka od zera. Jedyna nowa reguła: i² = −1.

Moduł, argument, sprzężenie

|z| = √(a² + b²)arg z = φ,  tg φ = b/az̄ = a − bi,  zz̄ = |z|²

Trzy postacie tej samej liczby

z = a + bi= |z|(cos φ + i sin φ)= |z|eiφalgebraiczna · trygonometryczna · wykładnicza

Mnożenie to obrót i skalowanie

|zw| = |z|·|w|arg(zw) = arg z + arg wmoduły się mnożą, kąty dodają (z dokładnością do pełnego obrotu)

Wzór de Moivre’a i pierwiastki

(cos φ + i sin φ)n = cos nφ + i sin nφ
zk = n√|c| · ei(φ + 2kπ)/nk = 0, 1, …, n − 1

Wzór Eulera

eiφ = cos φ + i sin φeiπ + 1 = 0

Funkcje zespolone

Funkcja f(z) zamienia płaszczyznę w płaszczyznę — potrzebowalibyśmy czterech wymiarów, by narysować jej wykres. Dlatego oszukujemy: barwa mówi o argumencie wyniku, wysokość (albo jasność pierścieni) o module. Zera to doły, bieguny to wieże. Wokół zera stopnia k barwy obiegają koło k razy.

Każdy wielomian stopnia n ≥ 1 ma n pierwiastków zespolonychzasadnicze twierdzenie algebry (licząc krotności)

Uproszczenia: wysokości w krajobrazie są ściśnięte (wieże biegunów obcinamy łagodnie), kolorowanie liczone jest w skończonej rozdzielczości, a obwód RLC to model idealny.

Zobacz też

Wyzwania

  1. Pomnóż przez i cztery razy i wróć do startu„Skąd się wzięło i?”: cztery razy z rzędu × i.nie zaliczone
  2. Znajdź pierwiastki szóstego stopnia z jedynki„Płaszczyzna” → Pierwiastki: przeciągnij c do 1 i ustaw n = 6.nie zaliczone
  3. (1 + iπ/n)n bliżej −1 niż 0,01„Wzór Eulera w 3D”: dobierz liczbę kroków n.nie zaliczone
  4. Znajdź wszystkie zera z³ − 1 w krajobrazie„Funkcje 3D”: kliknij trzy doły, by postawić chorągiewki.nie zaliczone
  5. Jeden głęboki dółWybierz „wielomian z pierwiastków” (co najmniej 3) i zsuń wszystkie pierwiastki w jedno miejsce.nie zaliczone
  6. Wywołaj rezonans w obwodzie RLC„Gdzie się przydają”: dostrój częstotliwość, aż prąd i napięcie zrównają fazy.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Słowo „urojone” zaczęło się jako przytyk: Kartezjusz w 1637 r. przeciwstawił pierwiastki „urojone” (imaginaires) „prawdziwym”. Dziś bez tych „urojeń” nie zaprojektuje się sieci elektrycznej ani smartfona.
  • Tożsamość Eulera eiπ + 1 = 0 łączy pięć najważniejszych stałych: 0, 1, π, e i i. W ankiecie wśród czytelników pisma „The Mathematical Intelligencer” (1988) zajęła pierwsze miejsce jako najpiękniejszy wzór.
  • Zbiór Mandelbrota leży na płaszczyźnie zespolonej: tworzą go te liczby c, dla których ciąg 0, c, c² + c, … nie ucieka do nieskończoności.

Klawisze

Q W E R T
przełączanie trybów (← → na zakładkach)
I N 0
historia: × i, × (−1), od nowa
1–4
płaszczyzna i zastosowania: podzakładki; Euler: widoki; funkcje: |f|, log, Re, Im (5 — sfera Riemanna)
Spacja
Euler: ruch / pauza; zastosowania: pauza; na płaszczyźnie: następny punkt
← ↑ → ↓
na płótnie: obrót 3D albo przesuwanie punktu
+ −
przybliżanie widoków 3D
N Enter
funkcje (na płaszczyźnie): następny pierwiastek; chorągiewka w punkcie pomiaru
Esc
zatrzymuje wszystkie animacje