← Laboratorium

Roztworyi osmoza — dlaczego sól znika w wodzie

Sól wrzucona do wody nie znika — rozpada się na jony, które cząsteczki wody otaczają jak rój. Zobacz to w skali cząsteczek, przygotuj sól fizjologiczną, wyhoduj kryształy, przepchnij wodę przez błonę wbrew osmozie, posól drogę i rozdziel czarny tusz na kolory.

Rozpuszczalnik + substancja rozpuszczona = roztwór. Ile się rozpuści, zależy od temperatury, a woda zawsze „ciągnie” tam, gdzie jest więcej rozpuszczonych cząstek.

Kryształ w wodzie — widok cząsteczek

20 °C · bez mieszania

Co wrzucamy?

20 °C

0 %

Rozpuszczono
0 %
Jony w wodzie
0
Przewodzenie
brak
Czas
0 s

Model uproszczony: płaski (2D) wycinek wody, cząsteczki kilkaset razy wolniejsze niż w rzeczywistości. W prawdziwej wodzie jon Na⁺ otacza zwykle 5–6 cząsteczek wody, a Cl⁻ około 6–7.

Hydratacja: woda wyrywa jony

Cząsteczka wody jest dipolem: tlen ma ładunek cząstkowy ujemny (δ−), wodory dodatni (δ+). Do kationu Na⁺ woda zwraca się tlenem, do anionu Cl⁻ — wodorami. Jony na narożnikach i krawędziach kryształu mają najmniej sąsiadów, więc woda odrywa je najpierw.

Energia sieci krystalicznej NaCl (ok. 787 kJ/mol) jest prawie równa energii hydratacji jonów — rozpuszczanie soli prawie nie zmienia temperatury (pochłania ok. 3,9 kJ/mol).

Podobne rozpuszcza podobne

Woda dobrze rozpuszcza substancje polarne i jonowe: sól, cukier (ma wiele grup –OH), alkohol. Olej jest niepolarny — woda nie ma go czym przyciągnąć i woli trzymać się sama siebie wiązaniami wodorowymi. Olej rozpuści się za to w benzynie czy heksanie.

Cukier rozpuszcza się jako całe cząsteczki — w roztworze nie ma jonów, więc nie przewodzi on prądu. Roztwór soli przewodzi, bo jony Na⁺ i Cl⁻ mogą się swobodnie poruszać.

Mydło: most między wodą a tłuszczem

Cząsteczka mydła ma naładowaną „głowę” (lubi wodę) i długi węglowodorowy „ogon” (lubi tłuszcz). Ogony wnikają w kropelkę tłuszczu, a głowy zostają na zewnątrz — powstaje micela. Naładowane micele odpychają się i nie zlewają, więc tłuszcz da się spłukać wodą.

Ciepła woda i mieszanie przyspieszają rozpuszczanie, ale nie zmieniają tego, czy coś się rozpuści.

Jak to działa?

Roztwór i hydratacja

Roztwór to jednorodna mieszanina: rozpuszczalnik (najczęściej woda) i substancja rozpuszczona. Woda jest dipolem, więc otacza jony i cząsteczki polarne „płaszczem” — to hydratacja. Związki jonowe rozpadają się na jony (dysocjacja), dlatego ich roztwory przewodzą prąd.

NaCl(s) → Na⁺(aq) + Cl⁻(aq)

Stężenia

Cp = msmr · 100 %    Cm = nV = msM · V    C1V1 = C2V2

ms — masa substancji, mr — masa całego roztworu, M — masa molowa (NaCl: 58,44 g/mol), V — objętość roztworu w dm³. Przy rozcieńczaniu liczba moli się nie zmienia, zmienia się tylko objętość.

Rozpuszczalność i gazy

Rozpuszczalność to największa masa substancji, która rozpuści się w 100 g wody w danej temperaturze. Gdy ochłodzimy roztwór nasycony, nadmiar wykrystalizuje: z 100 g wody nasyconej KNO₃ w 60 °C (106 g) po ochłodzeniu do 20 °C (31,6 g) wypadnie ok. 74 g kryształów. Gaz rozpuszcza się tym lepiej, im większe jest jego ciśnienie i im niższa temperatura:

c = kH · p prawo Henry'ego

Osmoza

Błona półprzepuszczalna przepuszcza wodę, ale zatrzymuje większe cząstki. Woda przechodzi w obie strony, ale częściej tam, gdzie jest więcej substancji rozpuszczonej. Przepływ ustaje, gdy różnica ciśnień zrówna się z ciśnieniem osmotycznym:

π = i · c · R · T    h = πρ · g i — liczba cząstek z jednej cząsteczki (NaCl idealnie 2, w praktyce ok. 1,8–1,9)

Dla 0,15 mol/dm³ NaCl w 37 °C: π ≈ 1,9 · 150 mol/m³ · 8,314 · 310 K ≈ 7,3 bar. Jeśli naciśniemy roztwór mocniej niż π, woda popłynie odwrotnie — to odwrócona osmoza.

Krzepnięcie i wrzenie roztworów

ΔTk = i · Kk · m    ΔTw = i · Ke · m woda: Kk = 1,86, Ke = 0,512 K·kg/mol

m to molalność (mole substancji na 1 kg wody). Liczy się liczba cząstek, a nie ich rodzaj — to właściwości koligatywne. 1 mol NaCl na kg wody (2 mole jonów) obniża temperaturę krzepnięcia idealnie o ok. 3,72 °C. Dla stężonych roztworów wzory przestają być dokładne, dlatego na wykresie są też pomiary.

Mieszaniny i rozdzielanie

W roztworze cząstki mają poniżej ok. 1 nm, w koloidzie ok. 1–1000 nm (rozpraszają światło — efekt Tyndalla), w zawiesinie są jeszcze większe i z czasem opadają. Metodę rozdzielania wybieramy według różnic: wielkości ziaren (sączenie), lotności (odparowanie, destylacja), gęstości (rozdzielacz, wirówka) i powinowactwa do bibuły (chromatografia).

Uproszczenia: roztwory traktujemy jako idealne tam, gdzie to rozsądne, objętości przy rozcieńczaniu sumujemy, a symulacje cząsteczek są dwuwymiarowe i spowolnione.

Wyzwania

  1. Przygotuj roztwór soli fizjologicznej 0,9 %Stężenie: NaCl rozpuszczony w wodzie, stężenie 0,88–0,92 %.nie zaliczone
  2. Wykrystalizuj co najmniej 20 g KNO₃ przez chłodzenieRozpuszczalność: rozpuść KNO₃ w gorącej wodzie, potem ochłodź.nie zaliczone
  3. Uratuj krwinkę — dobierz roztwór izotonicznyOsmoza: krwinka jest pomarszczona; dobierz stężenie tak, by wróciła do normy (bez hemolizy).nie zaliczone
  4. Odwróć osmozę i uzyskaj słodką wodęOsmoza: naciśnij tłokiem mocniej niż π i zbierz co najmniej 100 ml słodkiej wody.nie zaliczone
  5. Obniż temperaturę krzepnięcia wody o 5 °CKrzepnięcie: dobierz substancję i stężenie.nie zaliczone
  6. Rozdziel czarny tusz na koloryMieszaniny: chromatografia czarnego flamastra, aż woda przejdzie 70 % paska.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Sól fizjologiczna 0,9 % ma prawie taką samą osmolarność jak osocze krwi (ok. 290 mOsm/l) — dlatego krwinki w niej ani nie puchną, ani się nie kurczą.
  • Morze Martwe zawiera ok. 34 % rozpuszczonych soli — prawie 10 razy więcej niż ocean. Człowiek unosi się w nim jak korek, bo gęstość wody sięga ok. 1,24 g/cm³.
  • Typowe solenie wody na makaron (ok. 10 g na litr) podnosi temperaturę wrzenia tylko o ok. 0,2 °C.

Bezpiecznie

  • Nadmanganian potasu (KMnO₄) to silny utleniacz: barwi skórę i ubrania, nie łącz go z innymi chemikaliami, trzymaj z dala od dzieci.
  • Nie pij wody morskiej ani „domowych” roztworów soli — sól fizjologiczną do żyły podaje tylko personel medyczny, z jałowych opakowań.
  • Gorące roztwory (syrop, octan sodu) parzą mocniej niż woda, bo są gęste i lepkie. Pracuj w okularach.
  • Ciepłej butelki z napojem gazowanym nie potrząsaj przed otwarciem — ciśnienie CO₂ jest wtedy wyższe.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
Spacja
start / pauza: cząsteczki, chłodzenie zlewki, osmoza, chromatografia
N
od nowa w bieżącym trybie
K
rozpuszczalność: dotknij kryształkiem octan sodu
L
mieszaniny: laser włącz / wyłącz
Esc
zatrzymaj wszystko