← Laboratorium Fizyka · Laboratorium

Fizyka · cząstki elementarne

Cząstki elementarne

z czego naprawdę zbudowany jest świat

Zanurkuj w ziarnko soli aż do kwarków, złóż z nich proton i mezon, przejrzyj Model Standardowy — 17 cegiełek, z których składa się wszystko, co znamy. Zderzaj protony w zderzaczu, czytaj tory cząstek zakrzywione w polu magnetycznym, znajdź bozon Higgsa w szumie danych, anihiluj elektron z pozytonem i policz, czemu miony z kosmosu w ogóle docierają do ziemi.

E = mc² r = pqB p = uud 1 eV ≈ 1,602·10⁻¹⁹ J
zabawkowe zdarzenie: tory cząstek gną się w polu magnetycznym detektora
Laboratorium

Powiększaj ziarnko soli piętnaście rzędów wielkości — i złóż z kwarków własne cząstki.

Podróż w głąb ziarnka soli

Zbuduj hadron

Przeciągnij kwarki do worka (albo klikaj przyciski). Ładunki się sumują, a kolory muszą się zneutralizować.

Twoja kolekcja: jeszcze pusto

Jak małe jest małe?

  • 5·10⁻⁴ mZiarnko soli — ok. 0,5 mm, a w nim ok. 5·10¹⁸ atomów: prawie miliard razy więcej, niż jest ludzi na Ziemi.
  • 2,8·10⁻¹⁰ mOdległość jonów Na⁺ i Cl⁻ w krysztale soli.
  • ~10⁻¹⁰ mAtom — rozmyta chmura elektronów. Średnica rzędu 0,1–0,3 nm.
  • ~10⁻¹⁴ mJądro — kilka femtometrów (1 fm = 10⁻¹⁵ m), a ma ponad 99,9 % masy atomu.
  • 0,84·10⁻¹⁵ mProton — promień ok. 0,84 fm.
  • < 10⁻¹⁸ mKwark, elektron — w pomiarach zachowują się jak punkty; nie widać w nich struktury.

Atom jak stadion

Atom jest od 20 do 100 tysięcy razy większy od swojego jądra (rząd wielkości 10⁵).

Gdyby atom powiększyć do rozmiarów dużego stadionu (ok. 300 m średnicy), jądro byłoby na środku murawy małym ziarnkiem grochu (kilka milimetrów). Elektrony to rozmyta mgiełka na trybunach — a cała reszta to pustka. Mimo to stół nie przepuszcza twojej ręki: odpychają się chmury elektronów, a zakaz Pauliego nie pozwala im się „ścisnąć”.

Jeszcze dziwniej w środku protonu: masy trzech kwarków to tylko ok. 1 % masy protonu. Reszta to energia ruchu kwarków i pola gluonowego — masa wzięta z energii, zgodnie z E = mc².

Jak to działa?

Cząstka elementarna to taka, w której — na ile wiemy — nie ma już mniejszych części. Atom nią nie jest (ma jądro i elektrony), proton też nie (ma kwarki i gluony). Według Modelu Standardowego materię budują kwarki i leptony (m.in. elektron, mion, neutrina), a oddziaływania przenoszą bozony: foton (elektromagnetyczne), gluony (silne), W i Z (słabe). Bozon Higgsa jest śladem pola, które nadaje masę cząstkom elementarnym.

Kwarki mają ułamkowe ładunki, a protony i neutrony to ich trójki:

p = uud: +⅔ +⅔ −⅓ = +1n = udd: +⅔ −⅓ −⅓ = 0π⁺ = ud: +⅔ +⅓ = +1Kwarki niosą też ładunek kolorowy (umownie: czerwony, zielony, niebieski). Swobodnie istnieć mogą tylko układy „białe”: trzy różne kolory (bariony) albo kolor i antykolor (mezony).

Masa to energia

Einstein pokazał, że masa i energia są równoważne. Dlatego w zderzaczu z energii ruchu mogą powstać nowe, cięższe cząstki, a przy anihilacji masa zamienia się w fotony.

E = mc²E² = (pc)² + (mc²)²γ = 1√1 − v²/c²1 g masy to 9·10¹³ J · elektron 0,511 MeV · proton 938,3 MeV · każdy z dwóch fotonów anihilacji spoczywającej pary e⁺e⁻ ma 0,511 MeV

Jak czytać tory w detektorze

W polu magnetycznym B na naładowaną cząstkę działa siła Lorentza prostopadła do ruchu, więc tor wygina się w łuk. Im większy pęd, tym tor prostszy; kierunek wygięcia zdradza znak ładunku. Z energii i kierunków produktów rozpadu odtwarza się masę niezmienniczą cząstki, która się rozpadła.

r = p|q|Br [m] ≈ p [GeV/c]0,3·B [T]m²c⁴ = (E₁ + E₂)² − |p₁ + p₂|²c²mγγ = √2E₁E₂(1 − cos α)tor 10 GeV/c w polu 2 T ma promień ok. 16,7 m, w polu 4 T — ok. 8,3 m · α — kąt między fotonami

Statystyka odkrycia

Garb na wykresie może być przypadkiem. Fizycy mierzą, jak mało prawdopodobne byłoby takie wahnięcie, gdyby nowej cząstki nie było. Próg 5σ oznacza szansę ok. 1 na 3,5 miliona.

Z = √2[n ln(n/b) − (n − b)]n — zliczenia w oknie masy · b — oczekiwane tło · dla dużych liczb Z ≈ (n − b)/√b

Miony i dylatacja czasu

L = γβcττ = 2,197 µscτ ≈ 659 mprzy v = 0,998c: γ ≈ 15,8 i średni zasięg ≈ 10,4 km zamiast 657 m

Uproszczenia: zdarzenia w zderzaczu pochodzą z własnego zabawkowego generatora (ziarniste losowanie z ustalonym ziarnem): kinematyka rozpadów i krzywizna torów są liczone poprawnie, ale dżety, tło i odpowiedź detektora są mocno uproszczone, a skala promieniowa detektora jest nieliniowa (detektor śladów powiększony). Histogram Higgsa to model zabawkowy z dobranymi liczbami. W komorze pęcherzykowej przyjmujemy stałą stratę energii 0,28 MeV/cm (ciekły wodór) i pomijamy promieniowanie hamowania. Oscylacje liczymy dla dwóch zapachów (νμ ↔ ντ) z Δm² = 2,5·10⁻³ eV² i pełnym mieszaniem. Kaskada promieni kosmicznych jest schematyczna. W doświadczeniu Rutherforda odbicia wstecz są kilkanaście razy częstsze niż u Geigera i Marsdena (ok. 1 na 8000), żeby nie czekać godzinami. Masy i lata odkryć — wg PDG i CERN (stan na 2024–2025 r.).

Zobacz też

Wyzwania

  1. Zbuduj proton i neutron z kwarkówTryb „W głąb materii”: złóż w worku uud, a potem udd.nie zaliczone
  2. Zbuduj mezon (kwark + antykwark)Tryb „W głąb materii”: kolor + antykolor też daje biel.nie zaliczone
  3. Rozpoznaj rozpad Z na dwa miony w detektorzeTryb „Zderzacz”: włącz Zagadkę i poprawnie rozpoznaj zdarzenie Z → μ⁺μ⁻.nie zaliczone
  4. Znajdź bozon Higgsa z istotnością 5σTryb „Zderzacz”: zbieraj dane, aż nadwyżka przy 125 GeV przekroczy 5σ.nie zaliczone
  5. Anihiluj elektron z pozytonemTryb „Antymateria”: przeciągnij pozyton do elektronu.nie zaliczone
  6. Policz, ile mion przeleci dzięki dylatacji czasuTryb „Neutrina”: dobierz energię mionu tak, by średni zasięg γβcτ przekroczył 15 km.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Masa protonu tylko w ok. 1 % pochodzi z mas kwarków (2 × 2,2 + 4,7 ≈ 9 MeV z 938 MeV). Reszta to energia ruchu kwarków i pola gluonowego. Twoja masa to więc głównie zamrożona energia oddziaływania silnego.
  • Przez twój paznokieć co sekundę przelatuje ok. 65 miliardów neutrin ze Słońca. Prawie wszystkie przenikną też całą Ziemię, nie zderzając się z niczym.
  • Kwark wysoki (t) waży ok. 173 GeV — prawie tyle co cały atom złota (ok. 183 GeV), choć jest punktową cząstką. Żyje tak krótko (ok. 5·10⁻²⁵ s), że nie zdąży utworzyć hadronu.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb; na suwakach: zmiana wartości
Spacja
główna akcja trybu: lot w głąb / rozciągnij strunę / nowe zderzenie / zbliż cząstki / 200 rozpadów beta / seria cząstek alfa
+ −
w głąb materii: powiększenie
U D S 0
budowanie hadronu: dodaj kwark (z Shift — antykwark) · opróżnij worek
1…5 Z
zderzacz: rodzaj zdarzenia · zagadka
L A
Higgs: +10 porcji danych · zbieranie ciągłe
P
antymateria: wpuść foton do komory
1 2 K
neutrina: zdarzenie νμ / νe w Super-Kamiokande · nowa kaskada