← Laboratorium Kosmos · Laboratorium

Kosmos · napędy

Napędy kosmiczne

jak podróżować — i jak hamować — w próżni

W kosmosie nie ma drogi, o którą można się odepchnąć, ani hamulców. Każdą zmianę prędkości trzeba „kupić” paliwem albo światłem. Porównaj silniki chemiczne, jonowe, jądrowe i żagle słoneczne, zobacz, czemu jeden napęd nie może mieć naraz wielkiego ciągu i małego spalania, a potem obróć statek i wyhamuj przy Marsie — tak jak robi się to naprawdę.

Δv = ve ln m0mk ve = Isp·g0 t = 2√d/a
manewr „flip and burn”: obrót o 180° i hamowanie silnikiem
Laboratorium

Każdy napęd to kompromis: wielki ciąg albo oszczędne spalanie. Kliknij bąbel, aby poznać silnik.

Mapa napędów: ciąg a impuls właściwy

lata w kosmos testowany na Ziemi koncepcja* stała moc strumienia

Nie ma napędu, który daje oba

Strumień spalin niesie energię kinetyczną. Przy danej mocy możesz wyrzucać dużo masy powoli (duży ciąg) albo mało masy bardzo szybko (oszczędnie). Moc strumienia to P = ½ F ve, więc przy stałej mocy F = 2P/ve — dlatego na mapie wszystko układa się wzdłuż ukośnych linii.

Duży ciąg: start, lądowanie, szybkie manewry

Żeby oderwać się od Ziemi, ciąg musi przewyższyć ciężar rakiety. Robią to tylko silniki chemiczne (i, w testach, jądrowe termiczne): ich paliwo samo niesie ogromną moc — RS-25 oddaje strumieniowi ok. 5 GW. Ale ve ≈ 3–4,5 km/s, więc na duże Δv potrzeba gigantycznych zbiorników.

Duży impuls właściwy: długie przeloty

Silniki elektryczne rozpędzają jony do 20–40 km/s, więc paliwa zużywają 10 razy mniej. Ale mają tylko tyle mocy, ile dadzą panele słoneczne — kilka kilowatów — i ciąg rzędu dziesiątych części niutona. Na start z Ziemi są bezużyteczne; w próżni pchają miesiącami.

Kalkulator Ciołkowskiego: ile paliwa na misję?

wzór i podstawy: Rakieta
Misja (start z niskiej orbity okołoziemskiej, LEO)
Silnik
potrzebne Δv—
ve silnika—
stosunek mas m0/mk—
paliwo—
masa startowa w LEO—
czas pracy silników—
ciąg razem—
moc elektryczna—
ładunekzasilanie (elektryczne)zbiornikipaliwo
Zadanie: dowieź co najmniej 20 t na orbitę Marsa. Budżet: masa startowa ≤ 60 t i praca silników ≤ 3 lata.

Uproszczenia: Δv to szacunki dla orbit kołowych bez zmiany nachylenia. Napędy o dużym ciągu robią krótkie odpalenia (transfer typu Hohmanna). Napędy elektryczne pchają bez przerwy po spirali, a to kosztuje więcej Δv. Dla Marsa: spirala ucieczki z LEO ≈ 7,7 km/s + przelot ≈ 5,6 km/s + spirala wejścia na niską orbitę ≈ 3,4 km/s. Zbiorniki to 10 % masy paliwa, a zasilanie elektryczne (panele i zasilacze) — 20 kg na kilowat. Masy samych silników chemicznych i jądrowych pomijamy (dla napędu jądrowego to kilka ton). Pomijamy też grawitację planet podczas pracy silnika.

Jak to działa?

Napęd rakietowy wyrzuca masę z dużą prędkością w jedną stronę, a statek dostaje pęd w drugą (trzecia zasada dynamiki). Siła, z jaką silnik pcha, to ciąg. Prędkość, z jaką wylatują spaliny, to prędkość wylotowa ve. Inżynierowie podają ją często jako impuls właściwy Isp w sekundach: tyle sekund kilogram paliwa mógłby utrzymywać ciąg równy swojemu ciężarowi na Ziemi.

F = ṁ ve + (pwyl − pot)Awylve = Isp·g0Δv = ve ln(m0/mk)ṁ — masa paliwa na sekundę · g0 = 9,806 65 m/s² · m0, mk — masa z paliwem i bez · np. Δv = 5 km/s przy 450 s wymaga stosunku mas 3,1, a przy 3 000 s — tylko 1,19

Budżet Δv

Każdy manewr — rozpędzenie, zmiana orbity, hamowanie — kosztuje pewną zmianę prędkości Δv. Sumujemy je jak wydatki w budżecie, a wzór Ciołkowskiego mówi, ile paliwa na to trzeba. Hamowanie kosztuje tyle samo co rozpędzanie.

Dysza de Lavala

Gaz w komorze jest gorący i powolny. W zwężeniu przyspiesza do prędkości dźwięku (Mach 1), a w rozszerzającej się części — dalej, ponaddźwiękowo, ochładzając się. Idealna prędkość wylotowa rośnie z temperaturą i maleje z masą cząsteczek:

ve = √2γγ − 1·RTkM·[1 − (pwyl/pk)(γ−1)/γ]γ ≈ 1,2–1,4 — wykładnik adiabaty · R = 8,314 J/(mol·K) · M — masa molowa spalin

Napęd elektryczny i żagiel

v = √2qU/mF = 2ηPvePprom = 2Sc ≈ 9,08 µN/m²przy 2,3 kW, η = 0,6 i 3 100 s: F ≈ 91 mN (NSTAR: 92 mN) · ciśnienie światła przy Ziemi dla idealnego lustra

Ciągły ciąg i manewr obrotu

Statek przyspiesza ze stałym a przez pierwszą połowę drogi, obraca się o 180° i hamuje przez drugą. Tor najszybszy przy danym przyspieszeniu nazywa się brachistochroną.

t = 2√d/avmax = √a dΔv = a t78 mln km przy 1 g: ok. 2,1 doby, vmax ≈ 875 km/s, Δv ≈ 1 750 km/s

Przy dużych prędkościach liczymy relatywistycznie (τ — czas na statku, d — cała droga):

τ = 2ca arcosh(1 + a d2c²)t = 2ca sinh(aτ2c)m0mk = eaτ/ve4,24 roku świetlnego przy 1 g: ok. 3,5 roku na statku i 5,9 roku na Ziemi

Spirala zamiast skoku

Słaby silnik nie zrobi transferu Hohmanna. Pcha więc wzdłuż ruchu bez przerwy, a orbita powoli rośnie. Taka spirala kosztuje więcej Δv (z LEO na GEO: |vLEO − vGEO| ≈ 4,6 km/s zamiast 3,85 km/s), ale przy Isp 3 000 s zużywa kilka razy mniej paliwa.

Uproszczenia: mapa napędów pokazuje typowe zakresy, a nie każdy model silnika. Dysza liczona jest jako przepływ izentropowy gazu doskonałego o stałym γ (wynik jest zwykle o kilka procent lepszy od prawdziwego silnika). Pióropusz i dyski uderzeniowe są rysowane schematycznie. W silniku jonowym przyjmujemy efektywne ve = 0,8 prędkości wiązki (część gazu nie jest zjonizowana, wiązka się rozbiega). Żagiel to idealne płaskie lustro na orbicie w jednej płaszczyźnie; Słońce jest punktem, a planety nie przyciągają żagla. Lot z ciągłym ciągiem liczymy po linii prostej (bez grawitacji Słońca i ruchu planet), a gra jest jednowymiarowa. Spirala to numeryczne całkowanie (RK4) ruchu w polu punktowej Ziemi bez atmosfery i spłaszczenia. Wartości silników — wg danych producentów, NASA i ESA (stan na 2026 r.).

Zobacz też

Wyzwania

  1. Dobierz napęd do misjiTryb „Mapa napędów”: dowieź ≥ 20 t na orbitę Marsa w budżecie 60 t masy startowej i 3 lat pracy silników.nie zaliczone
  2. Wyprowadź żagiel słoneczny do orbity MarsaTryb „Żagiel słoneczny”: bez grama paliwa oddal się od Słońca na 1,52 AU.nie zaliczone
  3. Zatrzymaj statek na Marsie (< 100 m/s)Tryb „Hamowanie”, gra: hamując tylko silnikiem, wejdź w strefę Marsa z prędkością poniżej 100 m/s.nie zaliczone
  4. Na Marsa w mniej niż 10 dniTryb „Hamowanie”, kalkulator: dobierz ciągłe przyspieszenie dla lotu na Marsa (blisko albo daleko).nie zaliczone
  5. Spiralą z 400 km na GEOTryb „Hamowanie”: podnieś orbitę z LEO aż do geostacjonarnej ciągłym słabym ciągiem.nie zaliczone
  6. Proxima Centauri przy 1 gTryb „Hamowanie”, kalkulator: porównaj czas lotu na statku i na Ziemi przy przyspieszeniu 1 g.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Silnik jonowy sondy Dawn pchał z siłą mniej więcej dwóch kartek papieru leżących na dłoni. Ale pchał prawie 6 lat i dał sondzie ok. 11,5 km/s — więcej niż jakakolwiek sonda uzyskała z własnego napędu.
  • Światło Słońca naciska na idealnie odbijające lustro wielkości boiska piłkarskiego (105 × 68 m) z siłą ok. 0,065 N — tyle, ile waży moneta pięciozłotowa.
  • Przy stałym przyspieszeniu 1 g lot na Marsa trwałby tylko ok. 2 dni. Problem w paliwie: nawet przy idealnym silniku jonowym stosunek mas wyniósłby ok. 10²⁵.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb; na suwakach: zmiana wartości; w trybie żagla: obrót żagla
Spacja
chemiczny: zmiana wysokości · jonowy: neutralizator · żagiel: start/pauza · atomowy: pauza · hamowanie: ciąg w grze (trzymaj)
[ ]
mapa napędów: poprzedni / następny napęd
H
jonowy: silnik siatkowy / Halla
N
żagiel i gra: od nowa
F P G
hamowanie: obrót statku w grze · pauza animacji obrotu · start/pauza spirali