← Laboratorium Fizyka · Laboratorium

Fizyka · drgania

Drgania i rezonans

wszystko, co się kołysze

Ciężarek na sprężynie, huśtawka, struna, most, wieżowiec, kryształ w zegarku — wszystkie drgają według tych samych praw. Puszczaj sprężyny i wahadła, patrz, jak tarcie gasi ruch, rozbujaj huśtawkę samymi pchnięciami, przemiataj częstotliwość przez rezonans, przelewaj energię między wahadłami i wzbudzaj fale stojące.

F = −k·x T = 2π√m/k T = 2π√l/g f = 1/T
ruch harmoniczny: siła sprężystości zawsze ciągnie z powrotem do równowagi
Laboratorium

Ciężarek na sprężynie i wahadło obok siebie — z oscyloskopem, który zapisuje ich ruch.

Sprężyna i wahadło

przeciągnij ciężarek lub kulę i puść

Ustawienia

Wychylenie wahadła przy puszczaniu
Sprężyna — wzór 2π√(m/k)0,993 s
Sprężyna — zmierzony okres—
Wahadło — wzór 2π√(l/g)1,554 s
Wahadło — zmierzony okres—
Amplituda wahadła · T/T₀— · —

Pociągnij ciężarek w dół albo odchyl kulę i puść. Okres sprężyny nie zależy od tego, jak mocno ją naciągniesz — sprawdź.

Izochronizm — i kiedy się psuje

Przy małych wychyleniach okres wahadła prawie nie zależy od amplitudy. Przy dużych — rośnie.

Krzywa: wzór dokładny (całka eliptyczna). Kropka: okres zmierzony na symulowanym wahadle powyżej.

Cień punktu na okręgu

Punkt krąży ze stałą prędkością. Jego cień na pionowej osi porusza się dokładnie jak ciężarek na sprężynie — to ruch harmoniczny.

Kąt rośnie równomiernie: φ = ωt, a wysokość cienia to A sin ωt. Więcej o sinusie: Trygonometria.

Jak to działa?

Drgania to ruch tam i z powrotem wokół położenia równowagi. Potrzebna jest do nich siła, która zawsze ciągnie z powrotem, i bezwładność, przez którą ciało „przelatuje” przez równowagę. Najprostszy przypadek to ciężarek na sprężynie. Sprężyna ciągnie tym mocniej, im bardziej ją rozciągniesz — to prawo Hooke'a.

F = −k·xx(t) = A cos(ωt + φ)ω = 2πf = 2πTk — współczynnik sprężystości (N/m) · A — amplituda · T — okres · f — częstotliwość (Hz = drgania na sekundę) · φ — faza

Taki ruch to ruch harmoniczny. Jego okres nie zależy od amplitudy: ciężarek wychylony dwa razy dalej ma dwa razy dłuższą drogę, ale też dwa razy większą siłę, więc wraca w tym samym czasie. Grawitacja przesuwa tylko położenie równowagi sprężyny pionowej (o mg/k), a okresu nie zmienia.

T = 2π√m/kT₀ = 2π√l/gT ≈ T₀(1 + θ₀²/16 + …)wahadło matematyczne: dla małych wychyleń; dokładnie T = T₀ / AGM(1, cos(θ₀/2)), np. przy 60° T ≈ 1,073·T₀

W wahadle siłą powrotną jest składowa ciężaru mg sin θ. Dla małych kątów sin θ ≈ θ i wahadło też drga harmonicznie. Masa się skraca, więc okres zależy tylko od długości i od g. Na Księżycu to samo wahadło chodzi ok. 2,5 raza wolniej. Przy dużych wychyleniach sin θ jest wyraźnie mniejszy niż θ, siła powrotna słabnie i okres rośnie.

Tłumienie

Opór powietrza, tarcie i olej w amortyzatorze zabierają energię. Najprostszy model to siła tłumienia proporcjonalna do prędkości:

mx″ + cx′ + kx = 0ckr = 2√kmζ = c/ckrQ = 1/(2ζ)
  • ζ < 1 — niedotłumienie: drgania z amplitudą malejącą wykładniczo, jak e−ζω₀t.
  • ζ = 1 — tłumienie krytyczne: najszybszy powrót bez przeskoku. Tak strojone są m.in. wskazówki przyrządów.
  • ζ > 1 — przetłumienie: ciało pełznie do równowagi, tym wolniej, im większe tłumienie.

Drgania wymuszone i rezonans

Gdy coś popycha układ okresowo z częstotliwością f, po pewnym czasie układ drga właśnie z f, a nie ze swoją częstotliwością własną f₀. Amplituda zależy od tego, jak blisko f jest f₀:

A(ω) = F₀/m√((ω₀² − ω²)² + (2ζω₀ω)²)ωr = ω₀√1 − 2ζ²w szczycie amplituda jest ok. 1/(2ζ) = Q razy większa niż przy powolnym pchaniu; faza odpowiedzi opóźnia się od 0° przez 90° (dokładnie przy f₀) do 180°

W rezonansie siła napędu jest zgodna z prędkością ciała, więc w każdym cyklu dokłada energii — aż straty na tłumienie zrównają się z tym, co dostarcza napęd. Stąd zasada huśtawki: pchaj w rytmie jej własnych wahnięć i w chwili, gdy zaczyna się od ciebie oddalać.

Drgania sprzężone, dudnienia i mody

Dwa jednakowe wahadła połączone sprężynką mają dwa mody drgań: zgodny (sprężynka się nie odkształca, ω₁ = √(g/l)) i przeciwny (sprężynka pracuje, ω₂ = √(g/l + 2κ)). Każdy inny ruch jest sumą tych dwóch. Gdy odchylisz jedno wahadło, oba mody biegną nieco inaczej i na zmianę się wzmacniają i znoszą, a energia przelewa się z wahadła do wahadła. To samo słychać jako dudnienia dwóch tonów.

Twym = 2πω₂ − ω₁fdudnień = |f₁ − f₂|fn = ωcπ sin nπ2(N + 1)f = 12π√LCostatnie dwa: mody łańcucha N koralików z zamocowanymi końcami (ωc = √(k/m) jednego ogniwa) i częstotliwość obwodu LC w radiu

Łańcuch wielu koralików to już ośrodek, w którym biegną fale. Zamknięta między końcami fala odbija się i nakłada sama na siebie. Przy częstotliwościach modów powstaje fala stojąca z węzłami, które stoją w miejscu. Struna, płyta Chladniego i budynek mają takich modów wiele.

Uproszczenia: sprężyny są nieważkie i idealnie liniowe; wahadło to punktowa masa na lekkim, sztywnym pręcie; tłumienie jest proporcjonalne do prędkości. Huśtawka to wahadło z lekkim oporem, a pchnięcie to stała siła przez 0,35 s. Metronomy mają wychwyt w postaci członu van der Pola, a deska toczy się po puszkach z lekkim oporem. Figury Chladniego liczymy uproszczonym wzorem cos(mπx)cos(nπy) ± cos(nπx)cos(mπy), a prawdziwa płyta ma nieco inne kształty i częstotliwości. Budynek to jeden drgający „ciężarek” z regułą kciuka T ≈ 0,1 s × liczba pięter (rzeczywiste budynki bywają sporo inne), a tłumik w modelu jest przesadnie ciężki, żeby efekt był wyraźny. Ruch liczy własny integrator Runge-Kutta 4. rzędu (łańcuch — półniejawny Euler) z małym stałym krokiem.

Zobacz też

Wyzwania

  1. Ustaw wahadło o okresie 2 s (±0,05 s)Tryb „Sprężyna i wahadło”: dobierz długość i puść wahadło — liczy się zmierzony okres.nie zaliczone
  2. Doprowadź układ do tłumienia krytycznegoTryb „Tłumienie”: ustaw c w granicach 3 % od 2√(km).nie zaliczone
  3. Rozbujaj huśtawkę do amplitudy 1 m tylko pchnięciamiTryb „Rezonans”: pchaj w rytmie wahnięć, aż siedzisko odsunie się o 1 m od pionu.nie zaliczone
  4. Znajdź częstotliwość rezonansową (amplituda > 90 % maksimum)Tryb „Rezonans”: bez automatycznego przemiatania ustaw napęd tak, by ustalona amplituda przekroczyła 90 % szczytu.nie zaliczone
  5. Przekaż całą energię z jednego wahadła na drugieTryb „Drgania sprzężone”: odchyl jedno wahadło i doczekaj chwili, gdy drugie ma co najmniej 95 % energii.nie zaliczone
  6. Wzbudź trzeci mod drgań łańcuchaTryb „Fale i mody”: samym napędem zbuduj falę stojącą z dwoma węzłami pośrodku (mod 3 ma co najmniej 70 % energii).nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Kryształ w zegarku kwarcowym drga 32 768 razy na sekundę. To 2¹⁵ — wystarczy 15 razy podzielić częstotliwość przez 2, żeby dostać dokładnie 1 impuls na sekundę.
  • W wieżowcu Taipei 101 między 87. a 92. piętrem wisi stalowa kula o masie ok. 660 ton. To tłumik masowy: kołysze się w przeciwfazie do budynku i zmniejsza jego drgania przy tajfunach. W 2015 r. podczas tajfunu wychyliła się o ok. metr.
  • Sekunda to z definicji czas trwania 9 192 631 770 drgań promieniowania odpowiadającego przejściu między dwoma poziomami nadsubtelnymi atomu cezu-133.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb; na suwakach: zmiana wartości
Spacja
główna akcja trybu: puść oba / puść ciężarek / pchnij huśtawkę / odchyl lewe wahadło / szarpnij łańcuch / wirowanie
S P
sprężyna i wahadło: puść sprężynę · puść wahadło
P
rezonans: automatyczne przemiatanie częstotliwości
1 2 D
sprzężone: mod zgodny · mod przeciwny · dźwięk dudnień
N 1…5
mody: napęd łańcucha · pokaż mod
Esc
wyłącza dźwięk