Jak to działa?
Drgania to ruch tam i z powrotem wokół położenia równowagi. Potrzebna jest do nich siła, która zawsze ciągnie z powrotem, i bezwładność, przez którą ciało „przelatuje” przez równowagę. Najprostszy przypadek to ciężarek na sprężynie. Sprężyna ciągnie tym mocniej, im bardziej ją rozciągniesz — to prawo Hooke'a.
F = −k·xx(t) = A cos(ωt + φ)ω = 2πf = 2πTk — współczynnik sprężystości (N/m) · A — amplituda · T — okres · f — częstotliwość (Hz = drgania na sekundę) · φ — faza
Taki ruch to ruch harmoniczny. Jego okres nie zależy od amplitudy: ciężarek wychylony dwa razy dalej ma dwa razy dłuższą drogę, ale też dwa razy większą siłę, więc wraca w tym samym czasie. Grawitacja przesuwa tylko położenie równowagi sprężyny pionowej (o mg/k), a okresu nie zmienia.
T = 2π√m/kT₀ = 2π√l/gT ≈ T₀(1 + θ₀²/16 + …)wahadło matematyczne: dla małych wychyleń; dokładnie T = T₀ / AGM(1, cos(θ₀/2)), np. przy 60° T ≈ 1,073·T₀
W wahadle siłą powrotną jest składowa ciężaru mg sin θ. Dla małych kątów sin θ ≈ θ i wahadło też drga harmonicznie. Masa się skraca, więc okres zależy tylko od długości i od g. Na Księżycu to samo wahadło chodzi ok. 2,5 raza wolniej. Przy dużych wychyleniach sin θ jest wyraźnie mniejszy niż θ, siła powrotna słabnie i okres rośnie.
Tłumienie
Opór powietrza, tarcie i olej w amortyzatorze zabierają energię. Najprostszy model to siła tłumienia proporcjonalna do prędkości:
mx″ + cx′ + kx = 0ckr = 2√kmζ = c/ckrQ = 1/(2ζ)
- ζ < 1 — niedotłumienie: drgania z amplitudą malejącą wykładniczo, jak e−ζω₀t.
- ζ = 1 — tłumienie krytyczne: najszybszy powrót bez przeskoku. Tak strojone są m.in. wskazówki przyrządów.
- ζ > 1 — przetłumienie: ciało pełznie do równowagi, tym wolniej, im większe tłumienie.
Drgania wymuszone i rezonans
Gdy coś popycha układ okresowo z częstotliwością f, po pewnym czasie układ drga właśnie z f, a nie ze swoją częstotliwością własną f₀. Amplituda zależy od tego, jak blisko f jest f₀:
A(ω) = F₀/m√((ω₀² − ω²)² + (2ζω₀ω)²)ωr = ω₀√1 − 2ζ²w szczycie amplituda jest ok. 1/(2ζ) = Q razy większa niż przy powolnym pchaniu; faza odpowiedzi opóźnia się od 0° przez 90° (dokładnie przy f₀) do 180°
W rezonansie siła napędu jest zgodna z prędkością ciała, więc w każdym cyklu dokłada energii — aż straty na tłumienie zrównają się z tym, co dostarcza napęd. Stąd zasada huśtawki: pchaj w rytmie jej własnych wahnięć i w chwili, gdy zaczyna się od ciebie oddalać.
Drgania sprzężone, dudnienia i mody
Dwa jednakowe wahadła połączone sprężynką mają dwa mody drgań: zgodny (sprężynka się nie odkształca, ω₁ = √(g/l)) i przeciwny (sprężynka pracuje, ω₂ = √(g/l + 2κ)). Każdy inny ruch jest sumą tych dwóch. Gdy odchylisz jedno wahadło, oba mody biegną nieco inaczej i na zmianę się wzmacniają i znoszą, a energia przelewa się z wahadła do wahadła. To samo słychać jako dudnienia dwóch tonów.
Twym = 2πω₂ − ω₁fdudnień = |f₁ − f₂|fn = ωcπ sin nπ2(N + 1)f = 12π√LCostatnie dwa: mody łańcucha N koralików z zamocowanymi końcami (ωc = √(k/m) jednego ogniwa) i częstotliwość obwodu LC w radiu
Łańcuch wielu koralików to już ośrodek, w którym biegną fale. Zamknięta między końcami fala odbija się i nakłada sama na siebie. Przy częstotliwościach modów powstaje fala stojąca z węzłami, które stoją w miejscu. Struna, płyta Chladniego i budynek mają takich modów wiele.
Uproszczenia: sprężyny są nieważkie i idealnie liniowe; wahadło to punktowa masa na lekkim, sztywnym pręcie; tłumienie jest proporcjonalne do prędkości. Huśtawka to wahadło z lekkim oporem, a pchnięcie to stała siła przez 0,35 s. Metronomy mają wychwyt w postaci członu van der Pola, a deska toczy się po puszkach z lekkim oporem. Figury Chladniego liczymy uproszczonym wzorem cos(mπx)cos(nπy) ± cos(nπx)cos(mπy), a prawdziwa płyta ma nieco inne kształty i częstotliwości. Budynek to jeden drgający „ciężarek” z regułą kciuka T ≈ 0,1 s × liczba pięter (rzeczywiste budynki bywają sporo inne), a tłumik w modelu jest przesadnie ciężki, żeby efekt był wyraźny. Ruch liczy własny integrator Runge-Kutta 4. rzędu (łańcuch — półniejawny Euler) z małym stałym krokiem.
Zobacz też