Matematyka · funkcje
Funkcje i wzrost od prostej do eksplozji
Funkcja to przepis: wrzucasz x, dostajesz y. Prosta opisuje taksówkę, parabola — lot piłki i antenę satelitarną, a funkcja wykładnicza — bakterie, lokaty i plotki. Przeciągaj punkty, przesuwaj wykresy o wektor, ścigaj wzrost liniowy z wykładniczym, mnóż suwakiem logarytmicznym i sprawdź, który wzór naprawdę pasuje do danych.
Laboratorium · funkcja liniowa
Równanie prostej
Druga prosta przez punkt Q
Proste w życiu
Zgadnij prostą
runda 1 · razem 0 pktOdczytaj z rysunku, gdzie prosta przecina oś y (to b) i o ile rośnie, gdy idziesz o 1 w prawo (to a).
Laboratorium · funkcja kwadratowa
Parabole w świecie
Laboratorium · przesunięcia i symetrie wykresu
Funkcja bazowa f
Ściąga: co robi każde przekształcenie
- f(x − p)przesunięcie o p w prawo (gdy p > 0) — wbrew znakowi minus!
- f(x) + qprzesunięcie o q w górę; razem z poprzednim to przesunięcie o wektor [p, q]
- a · f(x)rozciągnięcie w pionie a razy (dla a < 1 — spłaszczenie); miejsca zerowe zostają
- f(k · x)ściśnięcie w poziomie k razy (dla k < 1 — rozciągnięcie)
- −f(x)symetria względem osi OX: wykres przewraca się do góry nogami
- f(−x)symetria względem osi OY: lewa strona zamienia się z prawą
- |f(x)|części pod osią OX odbijają się nad nią
- f(|x|)prawa połowa wykresu odbija się na lewą stronę
Laboratorium · wzrost wykładniczy i zanik
Zawodnicy
Legendy podwajania
Procent składany
To model, nie porada finansowa.Kapitalizacja odsetek
| 100 % rocznie, kapitalizacja | po roku z 1 zł |
|---|
Zanik wykładniczy
Laboratorium · logarytm, czyli „ile razy mnożę?”
Podstawa logarytmu
Zgadnij wykładnik
Ile razy trzeba pomnożyć 2 przez siebie, żeby dostać 1024? To właśnie log₂ 1024.
Suwak logarytmiczny
Oś liniowa czy logarytmiczna?
Gdzie żyją logarytmy
Prawo Benforda: dlaczego jedynek jest najwięcej?
Laboratorium · który wzór pasuje do danych?
Dane
Model
1 = idealnie, 0 = nic nie wyjaśnia—
Krótka historia funkcji
- 1614John Napier publikuje tablice logarytmów — mnożenie zamienia się w dodawanie. Astronomowie mogli liczyć wielokrotnie szybciej.
- ok. 1620–1624Henry Briggs proponuje logarytmy o podstawie 10 i wydaje ich wielkie tablice; mniej więcej wtedy Edmund Gunter rysuje skalę logarytmiczną, a William Oughtred tworzy z dwóch takich skal suwak.
- 1637René Descartes w „Geometrii” łączy algebrę z geometrią: krzywą można opisać równaniem w układzie współrzędnych.
- 1683Jakob Bernoulli bada procent składany przy coraz częstszej kapitalizacji — granica, do której dąży, to liczba, którą dziś nazywamy e.
- XVIII wiekLeonhard Euler spopularyzował zapis f(x) i oznaczenie e, a funkcję wykładniczą i logarytm opisał tak, jak uczymy ich dziś.
- Lwów, lata 20.–30. XX w.Stefan Banach i lwowska szkoła matematyczna współtworzą analizę funkcjonalną — dziedzinę, w której całe funkcje traktuje się jak punkty w przestrzeni.
MatematykaJak czytać funkcję
Funkcja, dziedzina, zbiór wartości
Funkcja przyporządkowuje każdemu argumentowi x z dziedziny dokładnie jedną wartość y = f(x). Wszystkie otrzymane wartości tworzą zbiór wartości, a punkty (x, f(x)) — wykres. Miejsce zerowe to argument, dla którego f(x) = 0: tam wykres przecina oś OX. Funkcja jest rosnąca, gdy większy argument daje większą wartość, i malejąca w przeciwnym razie — to jej monotoniczność.
Funkcja liniowa
Współczynnik kierunkowy a mówi, o ile wzrośnie y, gdy x wzrośnie o 1, a wyraz wolny b to punkt przecięcia z osią OY. Proste są równoległe, gdy mają równe a, i prostopadłe, gdy a1 · a2 = −1. Taksówka, abonament i zamiana stopni Celsjusza na Fahrenheita (F = 1,8 · C + 32) to funkcje liniowe: stała opłata plus stała stawka za każdą jednostkę.
Funkcja kwadratowa
To trzy zapisy tej samej paraboli: ogólny, kanoniczny (od razu widać wierzchołek W = (p, q)) i iloczynowy (widać miejsca zerowe; istnieje tylko, gdy Δ ≥ 0). Parabola jest symetryczna względem prostej x = p. Dla a > 0 ramiona idą w górę, a zbiór wartości to ⟨q; +∞).
Przesunięcie o wektor i symetrie
Odejmowanie p wewnątrz nawiasu przesuwa wykres w prawo, bo tę samą wartość co wcześniej w punkcie 0 funkcja osiąga teraz dopiero w punkcie p. Minus przed funkcją odbija wykres względem osi OX, minus przy argumencie — względem osi OY.
Wzrost wykładniczy i liczba e
Wzrost liniowy co krok dodaje tyle samo, wykładniczy co krok mnoży przez to samo. Dlatego wykładniczy zawsze w końcu wyprzedzi liniowy — nawet gdy startuje dużo niżej. Gdy odsetki dopisuje się coraz częściej, (1 + 1/n)n zbliża się do e ≈ 2,71828. Ten sam wzór działa w drugą stronę jako zanik: N = N0 · (½)t/T, gdzie T to czas połowicznego rozpadu.
Logarytm
Logarytm odpowiada na pytanie „do jakiej potęgi trzeba podnieść podstawę?”. Funkcja logarytmiczna jest odwrotna do wykładniczej, więc ich wykresy są symetryczne względem prostej y = x. Bo log(xy) = log x + log y, suwak logarytmiczny mnoży, dodając długości. Na skali logarytmicznej każdy krok o tę samą długość to mnożenie przez tę samą liczbę — tak działają decybele, pH, magnitudy gwiazd i trzęsień ziemi.
Uproszczenia na tej stronie
Ceny taksówki i abonamentów są przykładowe. Lot piłki i fontanna pomijają opór powietrza. Procent składany pomija podatek od zysków kapitałowych (w Polsce 19 %) i zakłada stałe oprocentowanie oraz stałą inflację. Stygnięcie kawy opisuje uproszczone prawo stygnięcia Newtona, a lek we krwi — najprostszy model jednokompartmentowy z dawkami podawanymi natychmiast. Dane w trybie „Funkcje w świecie” są ilustracyjne, ale mają realistyczny kształt; długość dnia w Warszawie liczona jest ze wzoru astronomicznego, a liczby tranzystorów pochodzą z danych producentów (w zaokrągleniu).
Czy wiesz, że…?
- Gdyby kartkę o grubości 0,1 mm dało się złożyć na pół 42 razy, miałaby grubość 0,1 mm · 2⁴² ≈ 440 000 km — więcej niż średnia odległość do Księżyca (ok. 384 400 km). W praktyce kartki nie da się złożyć więcej niż kilkanaście razy.
- Inżynierowie programu Apollo liczyli na co dzień na suwakach logarytmicznych, a astronauci mieli na pokładzie mały suwak jako zapasowy „kalkulator”.
- W wielu prawdziwych zbiorach danych liczb zaczynających się od 1 jest ok. 30 %, a od 9 — niecałe 5 % (prawo Benforda). Biegli rewidenci wykorzystują to do wyłapywania zmyślonych liczb w księgowości: ludzie wymyślają pierwsze cyfry zbyt równo.
Wyzwania
- Prosta przez oba celeW trybie „Prosta” ustaw prostą, która przechodzi przez obie złote gwiazdki.nie zaliczone
- Parabola na zamówienieUstaw parabolę o wierzchołku (2, −3), której jednym miejscem zerowym jest 5. Gdzie wypadnie drugie?nie zaliczone
- W sam celRozwiąż zagadkę w trybie przekształceń: dopasuj swój wykres do przerywanego celu.nie zaliczone
- Moment wyprzedzeniaUstaw krok n, w którym wzrost wykładniczy po raz pierwszy wyprzedza liniowy.nie zaliczone
- Mnożenie bez kalkulatoraWykonaj zadanie na suwaku logarytmicznym: przesuń skalę C i kursor tak, by odczytać iloczyn.nie zaliczone
- Właściwy modelWybierz dla danych model, który ma sens, i uzyskaj dopasowanie R² > 0,95.nie zaliczone
Wyzwania sprawdzają się same. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.
Zobacz też
Pochodna to nachylenie stycznej, sinus to funkcja okresowa, a rozpad promieniotwórczy, reakcje chemiczne i populacje zwierząt rosną lub maleją wykładniczo.