Jak to działa?
Szybkość reakcji
Szybkość reakcji mówi, jak szybko ubywa substratów albo przybywa produktów — np. w mol/(dm³·s) albo w ml gazu na sekundę. Mierzy się ją na wiele sposobów: objętością gazu, zmianą masy, barwy czy przewodnictwa.
v = − Δ[A]Δt = k · [A]m · [B]n m, n — rzędy reakcji, wyznaczane doświadczalnie
Zderzenia i energia aktywacji
Reagują tylko te cząsteczki, które zderzą się z energią co najmniej Ea (i zwykle we właściwym ustawieniu). Na szczycie „górki” powstaje nietrwały kompleks aktywny — stan przejściowy, w którym stare wiązania już pękają, a nowe dopiero się tworzą. Udział cząsteczek o energii ponad Ea rośnie z temperaturą bardzo stromo:
k = A · e−Ea/(RT) równanie Arrheniusa; R = 8,314 J/(mol·K), T w kelwinach
Dla Ea = 50 kJ/mol ogrzanie z 25 do 35 °C przyspiesza reakcję ok. 1,9 raza. Stąd szkolna „reguła van ’t Hoffa”: 2–4 razy na każde 10 °C — tylko przybliżenie.
Katalizatory i enzymy
Katalizator otwiera inną drogę reakcji, o niższej energii aktywacji. Sam się nie zużywa, nie zmienia ΔH ani stałej równowagi — przyspiesza reakcję w przód i wstecz tak samo. Enzymy to katalizatory biologiczne (zwykle białka): niezwykle szybkie i wybiórcze, ale wrażliwe na temperaturę i pH.
Powierzchnia, stężenie, rząd reakcji
W reakcji ciała stałego z cieczą lub gazem reagują tylko cząsteczki na powierzchni — rozdrobnienie zwiększa powierzchnię wiele razy. Większe stężenie to więcej zderzeń w sekundzie. W reakcji pierwszego rzędu stężenie maleje wykładniczo i ma stały czas połowicznej przemiany:
[A] = [A]0 · e−kt t½ = ln 2k ≈ 0,693k
Równowaga chemiczna
W reakcji odwracalnej substraty dają produkty, a produkty z powrotem substraty. Gdy obie szybkości się zrównają, stężenia przestają się zmieniać, choć cząsteczki dalej reagują — to równowaga dynamiczna. Dla A ⇌ B z szybkościami k₁[A] i k₂[B]:
k₁[A] = k₂[B] ⇒ K = [B][A] = k₁k₂ dla 2 NO₂ ⇌ N₂O₄: Kp = p(N₂O₄)p(NO₂)²
Reguła przekory (Le Chateliera): układ w równowadze, który zaburzymy, przesuwa się tak, by częściowo zniwelować zmianę. Ogrzewanie sprzyja kierunkowi endotermicznemu, ściskanie — stronie z mniejszą liczbą moli gazu, dodanie substratu — tworzeniu produktów.
Uproszczenia: symulacje są dwuwymiarowe i spowolnione, energie w pudełku z cząsteczkami przeskalowane, wyścig zlewek i rdza to proste modele z liczbami orientacyjnymi.