← Laboratorium

Plastik i polimeryłańcuchy, które zmieniły świat

Butelka, polar, opona, a także drewno, jedwab i DNA — wszystkie są zbudowane z polimerów: olbrzymich cząsteczek złożonych z tysięcy powtarzających się kawałków. Połącz koraliki w łańcuch, rozciągnij kłębek, usieciuj kauczuk, rozpoznaj kody na opakowaniach, posortuj płatki plastiku w wodzie i prześledź, co naprawdę dzieje się z butelką po wyrzuceniu.

Monomer → łańcuch → struktura → właściwości. Ta sama chemia może dać miękką torebkę albo twardą rurę — wszystko zależy od kształtu łańcuchów.

Polimeryzacja addycyjna: n C₂H₄ → (–CH₂–CH₂–)ₙ

0 merów w łańcuchach
etylen C₂H₄ (wodory pominięte)łańcuch polietylenuaktywny koniec (rodnik R•)

Mieszanina reakcyjna

160

2

Łańcuchy
0
Najdłuższy
0 merów
M najdłuższego
0 g/mol
Średnio merów
0
Zużyty monomer
0 %
Aktywne końce
0

Model uproszczony: płaskie pudełko, każdy koralik to atom węgla, wodory pominięte. Prawdziwa polimeryzacja etylenu wymaga wysokiego ciśnienia albo katalizatora i trwa ułamki sekundy na jeden łańcuch.

Kłębek, który sam się zwija

chwyć za koniec i ciągnij

Długość i masa łańcucha

60

M = n · 28,05 g/mol = 1 683 g/mol grupy końcowe pominięte
Końce: R
0,0
Średnio √⟨R²⟩
—
Teoria √n
7,7
Długość konturu
60
Rozciągnięcie
0 %
Siła (model)
0,00

Odległości w długościach jednego ogniwa. Model: idealny łańcuch swobodnie połączonych ogniw, poruszanych chaotycznymi „kopnięciami” cząsteczek otoczenia. Nikt go nie ściąga sprężyną — kłębek wraca, bo zwiniętych kształtów jest nieporównanie więcej niż prostych (entropia).

Jak długi jest łańcuch w torebce?

W foliach z polietylenu łańcuch ma zwykle od kilku do kilkudziesięciu tysięcy merów (masa molowa rzędu 105–106 g/mol), a w polietylenie UHMW na liny i implanty stawów — ponad sto tysięcy. Taki łańcuch rozciągnięty miałby kilka mikrometrów, a zwinięty w kłębek mieści się w kilkudziesięciu nanometrach.

Różne łańcuchy w jednej próbce mają różne długości — dlatego chemicy podają średnią masę molową.

Addycja kontra kondensacja

Polimeryzacja addycyjna (łańcuchowa): wiązanie podwójne C=C „otwiera się”, a monomer dołącza do aktywnego końca. Łańcuch rośnie bardzo szybko, nic się nie wydziela. Tak powstają PE, PP, PVC, PS i teflon.

Polikondensacja: dwa różne monomery z grupami na obu końcach łączą się w dowolnych miejscach, a przy każdym połączeniu odpada mała cząsteczka — zwykle woda. Tak powstają nylon, PET i białka.

Sztuczka z liną nylonową

Klasyczny pokaz w pracowni: na roztwór diaminy w wodzie ostrożnie nalewa się roztwór chlorku kwasowego w rozpuszczalniku organicznym. Na granicy dwóch warstw od razu tworzy się błonka nylonu — pęsetą można z niej wyciągać długą „linę”. Tu produktem ubocznym jest chlorowodór, nie woda.

Tylko pokaz z nauczycielem: chlorki kwasowe i rozpuszczalniki są żrące i drażniące. Nie próbuj tego w domu.

Jak to działa?

Polimer, monomer, mer

Polimer to bardzo duża cząsteczka (makrocząsteczka) zbudowana z wielu powtarzających się jednostek — merów. Związek, z którego polimer powstaje, to monomer. Liczba merów w łańcuchu to stopień polimeryzacji n. Masa molowa łańcucha to po prostu n razy masa meru:

M = n · Mmer    dla polietylenu: Mmer = 2 · 12,011 + 4 · 1,008 ≈ 28,05 g/mol

Dwa sposoby budowania łańcucha

W polimeryzacji addycyjnej rodnik (cząstka z niesparowanym elektronem, tu R•) atakuje wiązanie podwójne C=C, otwiera je i przenosi aktywność na nowy koniec łańcucha. Mniej inicjatora oznacza mniej rosnących łańcuchów, a więc dłuższe łańcuchy. W polikondensacji łączą się grupy funkcyjne dwóch różnych monomerów, a przy każdym wiązaniu odpada cząsteczka wody. Długie łańcuchy powstają dopiero pod sam koniec — mówi o tym równanie Carothersa:

Xn = 11 − p Xn — średnia liczba jednostek w cząsteczce, p — ułamek grup, które już przereagowały

Przy p = 0,9 (90 % grup) cząsteczka ma średnio tylko 10 jednostek; żeby mieć 100, trzeba przereagować 99 % grup.

Kłębek i entropia

Łańcuch w stopie lub roztworze przyjmuje kształt przypadkowego kłębka — jak ślad błądzenia losowego. Średnia odległość końców rośnie jak pierwiastek z liczby ogniw:

√⟨R²⟩ ≈ b · √n b — długość ogniwa; dla prawdziwego PE z poprawką na sztywność wiązań

Rozciągnięty łańcuch ma bardzo mało możliwych kształtów, zwinięty — ogromnie wiele. Dlatego guma wraca do kształtu i dlatego jej siła rośnie z temperaturą: to sprężystość entropowa.

Struktura a właściwości

Łańcuchy liniowe układają się ciasno i tworzą kryształki (PE-HD: sztywny, mleczny). Rozgałęzione pakują się gorzej (PE-LD: miękki, giętki). Termoplasty po ogrzaniu miękną i topią się, więc da się je przetapiać. Elastomery (guma) mają luźną sieć wiązań poprzecznych — mostki siarkowe z wulkanizacji. Duroplasty (bakelit, żywice epoksydowe) mają sieć gęstą: po ogrzaniu nie topią się, tylko zwęglają. Poniżej temperatury zeszklenia Tg fragmenty łańcuchów nie mogą się ruszać i tworzywo jest twarde i kruche.

Sortowanie i recykling

Przedmiot pływa, gdy jego gęstość jest mniejsza niż gęstość cieczy: ρtworzywa < ρcieczy. Na tej zasadzie oddziela się poliolefiny (PP, PE) od cięższych PS, PET i PVC. PET i PVC mają prawie taką samą gęstość, więc rozdziela się je czujnikami (NIR, promienie rentgenowskie wykrywające chlor).

Uproszczenia: symulacje są dwuwymiarowe, a łańcuchy krótsze niż w rzeczywistości. Krzywe rozciągania, tempo rozpadu plastiku i uzyski recyklingu to modele z liczbami orientacyjnymi.

Wyzwania

  1. Zbuduj łańcuch polietylenu z 50 merówŁańcuch z koralików: w polimeryzacji addycyjnej doprowadź jeden łańcuch do co najmniej 50 merów. Podpowiedź: mało inicjatora.nie zaliczone
  2. Usieciuj kauczuk i porównaj krzywe rozciąganiaStruktura: rozciągnij surowy kauczuk, zwulkanizuj go i rozciągnij jeszcze raz — obie krzywe mają być na wykresie.nie zaliczone
  3. Posortuj 5 rodzajów plastiku metodą pływaniaPlastiki wokół nas: zbadaj płatki w zbiornikach i poprawnie nazwij wszystkie pięć.nie zaliczone
  4. Rozpoznaj kod recyklingowy 8 przedmiotówPlastiki wokół nas: trafiaj kod za pierwszym razem w co najmniej 8 przedmiotach.nie zaliczone
  5. Przeprowadź butelkę PET przez cały recyklingRecykling: przejdź wszystkie pięć kroków — od automatu do nowego produktu.nie zaliczone
  6. Odróżnij plastik kompostowalny od biodegradowalnegoMikroplastik: ułóż wszystkie siedem kart we właściwych polach tabeli.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Polietylen odkryto przypadkiem: w 1933 r. w laboratorium firmy ICI Eric Fawcett i Reginald Gibson ściskali etylen pod ogromnym ciśnieniem i znaleźli w aparaturze biały, woskowaty osad. Jak się później okazało, reakcję zapoczątkował ślad tlenu, który przypadkiem dostał się do aparatury.
  • DNA też jest polimerem: w jądrze jednej komórki człowieka jest ok. 6 miliardów par nukleotydów, a cała ta nić rozciągnięta miałaby ok. 2 metrów.
  • Nić asekuracyjna pająka jest w przeliczeniu na masę kilka razy wytrzymalsza od stali — i przy tym bardzo rozciągliwa. To białko, które pająk „przędzie” w temperaturze pokojowej, z roztworu wodnego.

Bezpiecznie

  • Nie pal i nie podgrzewaj plastików w domu ani w ognisku. Dym z płonących tworzyw (np. z PVC wydziela się chlorowodór, a przy złym spalaniu — dioksyny) jest trujący.
  • Sztuczka z liną nylonową i ciekły azot to pokazy w pracowni, z nauczycielem i w okularach ochronnych.
  • Sortowanie pływaniem możesz zrobić w kuchni z wodą i solą — tnij tylko czyste opakowania i uważaj na ostre krawędzie. Alkoholu nie pij i trzymaj go z dala od ognia.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
Spacja
start / pauza: polimeryzacja, próba rozciągania, linia recyklingu, czas nad morzem
N
od nowa w bieżącym trybie
I
łańcuch: dodaj inicjator
V
struktura: wulkanizuj kauczuk
B
recykling: następny krok butelki
← →
na suwaku lub przełączniku: zmiana wartości
Esc
zatrzymaj wszystko