← Laboratorium

Ogieńchemia płomienia

Płomień to reakcja chemiczna, którą widać gołym okiem. Paliwo łączy się z tlenem, wydziela ciepło, a rozżarzona sadza i wzbudzone atomy świecą. Rozpal i zgaś ogień, odbierając mu kolejne boki trójkąta, dobierz gaśnicę do pożaru, zajrzyj w głąb płomienia świecy jak Michael Faraday, zbilansuj spalanie, rozpoznaj metale po kolorze płomienia i zobacz, dlaczego mąka w powietrzu bywa groźniejsza niż polano.

Trójkąt ognia

usuń jeden bok — ogień zgaśnie · Z zapal · 1 2 3 gaszenie · 0 od nowa

70 %

21 %

450 °C

paliwotlenciepło

Model uproszczony: płomień drewna gaśnie, gdy zabraknie paliwa, gdy tlenu w powietrzu jest mniej niż ok. 15 % albo gdy paliwo ostygnie poniżej temperatury zapłonu (dla drewna przyjmujemy ok. 300 °C — zależy od gatunku i wilgotności). W prawdziwym ogniu płomień sam podgrzewa paliwo; tu temperaturę ustawiasz suwakiem.

Dobierz gaśnicę

Trafione pożary: 0 / 6

Wybierz rodzaj pożaru, a potem środek gaśniczy.

Pamiętaj: w prawdziwym pożarze najpierw własne bezpieczeństwo i telefon pod 112.
Tabela: co czym gasić

✓ właściwy · ~ tylko w małym pożarze lub z zastrzeżeniami · – nieskuteczny · ✗ niebezpieczny. Klasy pożarów według normy PN-EN 2; dla urządzeń pod napięciem gaśnica musi mieć oznaczenie dopuszczające (zwykle do 1 000 V).

Bezpieczeństwo pożarowe w domu

112

Numer alarmowy 112 działa w całej Unii Europejskiej. Straż pożarną w Polsce można też wezwać pod numerem 998. Mów spokojnie: co się pali, gdzie (adres), czy ktoś jest w środku.

  • Płonący olej na patelni: wyłącz palnik, przykryj patelnię pokrywką lub kocem gaśniczym i zostaw przykrytą, aż ostygnie. Nie przenoś jej i nigdy nie lej wody.
  • Gdy ogień jest większy niż kosz na śmieci albo dym wypełnia pokój — nie gaś. Wyjdź, zamknij za sobą drzwi i dzwoń pod 112. W dymie poruszaj się nisko.
  • Czujka dymu nad drogą ewakuacyjną i czujka czadu przy piecu gazowym lub kominku to tanie urządzenia, które ratują życie.
  • Wypalanie traw jest w Polsce zabronione — pożar łąki łatwo wymyka się spod kontroli.

Jak to działa?

Spalanie: paliwo + utleniacz → produkty + energia

Spalanie to szybka reakcja paliwa z utleniaczem — najczęściej z tlenem z powietrza. Reakcja jest egzotermiczna: wiązania w produktach (CO₂, H₂O) są mocniejsze niż w substratach, więc nadmiar energii wydziela się jako ciepło i światło.

CH₄ + 2 O₂ → CO₂ + 2 H₂O   ΔH ≈ −802 kJ/mol (woda jako para; −890 kJ/mol, gdy się skropli)

Energia aktywacji, czyli po co zapałka

paliwo + O₂CO₂ + H₂Oenergia aktywacjiciepło reakcjienergia

Drewno nie zapala się samo w temperaturze pokoju, bo cząsteczki muszą najpierw pokonać barierę — energię aktywacji. Zapałka dostarcza jej w jednym miejscu, a potem płomień sam podgrzewa kolejne porcje paliwa do temperatury zapłonu. W płomieniu biegnie reakcja łańcuchowa: wolne rodniki (H•, OH•, O•) rozrywają cząsteczki paliwa i tworzą kolejne rodniki. Proszek gaśniczy i dawne halony przerywają ten łańcuch — to czwarty bok „czworościanu ognia”.

Spalanie całkowite i niecałkowite

Przy pełnym dostępie tlenu węgiel z paliwa kończy jako CO₂. Gdy tlenu brakuje, powstaje trujący tlenek węgla CO (czad), a przy dalszym niedoborze — czysty węgiel, czyli sadza. Rozżarzone drobinki sadzy dają żółte światło świecy i ogniska; płomień z nadmiarem tlenu (palnik z otwartym powietrzem, kuchenka gazowa) jest niebieski, bo świecą w nim wzbudzone cząsteczki CH i C₂, a sadzy nie ma.

Testy płomieniowe

λ = h·cΔE barwa zależy od odstępu poziomów energii ΔE w atomie

Rozdrobnienie i granice wybuchowości

powierzchnia 1 kg = 6ρ·d sześciany o boku d, gęstość ρ

Spalanie zachodzi na powierzchni paliwa. Dziesięciokrotnie mniejsze kawałki to dziesięciokrotnie większa powierzchnia, a pojedyncza drobinka spala się nawet sto razy szybciej. Chmura pyłu albo gaz zmieszany z powietrzem może więc spłonąć w ułamku sekundy — to deflagracja, czyli wybuch. Mieszanina wybucha tylko w pewnym zakresie stężeń: zbyt uboga nie przenosi płomienia, zbyt bogata ma za mało tlenu.

Uproszczenia: modele na tej stronie opisują trendy, a nie konkretne urządzenia. Temperatury płomieni, wartości opałowe i progi są typowe i przybliżone. Strona nie zawiera instrukcji doświadczeń z ogniem — prawdziwe eksperymenty tylko w pracowni lub pod okiem dorosłych.

Wyzwania

  1. Zgaś ogień, usuwając każdy z trzech boków trójkątaZgaś rozpalone ognisko trzy razy: brakiem paliwa, tlenu i ciepła.nie zaliczone
  2. Dobierz właściwą gaśnicę do 5 pożarówW grze „Dobierz gaśnicę” ugaś właściwym środkiem pięć różnych rodzajów pożaru.nie zaliczone
  3. Zamień żółty płomień palnika w niebieskiOtwórz dopływ powietrza w palniku Bunsena, aż zniknie sadza.nie zaliczone
  4. Rozpoznaj 4 metale po kolorze płomieniaW zagadkach testu płomieniowego rozpoznaj cztery różne metale.nie zaliczone
  5. Znajdź stężenie metanu, które może wybuchnąćUstaw stężenie w zakresie wybuchowym i daj iskrę.nie zaliczone
  6. Zbilansuj spalanie propanuDobierz współczynniki w równaniu C₃H₈ + O₂ → CO₂ + H₂O.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • W stanie nieważkości płomień świecy jest kulisty, mały i niebieski. Bez grawitacji gorące gazy nie unoszą się do góry, więc tlen dopływa do płomienia tylko powoli, przez dyfuzję, a sadzy jest bardzo mało.
  • Diament też się pali — to czysty węgiel. Lavoisier w 1772 r. spalił diament skupionym światłem słonecznym i pokazał, że powstaje z niego dwutlenek węgla.
  • Żółte światło świecy to blask rozżarzonych drobinek sadzy, mniejszych niż tysięczna część milimetra. Ta sama sadza osiada na zimnej łyżce trzymanej nad płomieniem.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb; na suwakach: zmiana wartości
Z
trójkąt: zapal · świeca: zdmuchnij / zapal · wybuchy: podpal i iskra
1 2 3 0
trójkąt: usuń paliwo, tlen, ciepło; przywróć warunki
S
świeca: nakryj słoikiem / zdejmij słoik
1…8 N
kolory płomieni: wybór próbki, nowa zagadka
Spacja
spalanie metanu: pauza animacji atomów