Płomień to reakcja chemiczna, którą widać gołym okiem. Paliwo łączy się z tlenem, wydziela ciepło, a rozżarzona sadza i wzbudzone atomy świecą. Rozpal i zgaś ogień, odbierając mu kolejne boki trójkąta, dobierz gaśnicę do pożaru, zajrzyj w głąb płomienia świecy jak Michael Faraday, zbilansuj spalanie, rozpoznaj metale po kolorze płomienia i zobacz, dlaczego mąka w powietrzu bywa groźniejsza niż polano.
Trójkąt ognia
usuń jeden bok — ogień zgaśnie · Z zapal · 123 gaszenie · 0 od nowa
paliwotlenciepło
Model uproszczony: płomień drewna gaśnie, gdy zabraknie paliwa, gdy tlenu w powietrzu jest mniej niż ok. 15 % albo gdy paliwo ostygnie poniżej temperatury zapłonu (dla drewna przyjmujemy ok. 300 °C — zależy od gatunku i wilgotności). W prawdziwym ogniu płomień sam podgrzewa paliwo; tu temperaturę ustawiasz suwakiem.
Dobierz gaśnicę
Trafione pożary: 0 / 6
Wybierz rodzaj pożaru, a potem środek gaśniczy.
Pamiętaj: w prawdziwym pożarze najpierw własne bezpieczeństwo i telefon pod 112.
Tabela: co czym gasić
✓ właściwy · ~ tylko w małym pożarze lub z zastrzeżeniami · – nieskuteczny · ✗ niebezpieczny. Klasy pożarów według normy PN-EN 2; dla urządzeń pod napięciem gaśnica musi mieć oznaczenie dopuszczające (zwykle do 1 000 V).
Bezpieczeństwo pożarowe w domu
112
Numer alarmowy 112 działa w całej Unii Europejskiej. Straż pożarną w Polsce można też wezwać pod numerem 998. Mów spokojnie: co się pali, gdzie (adres), czy ktoś jest w środku.
Płonący olej na patelni: wyłącz palnik, przykryj patelnię pokrywką lub kocem gaśniczym i zostaw przykrytą, aż ostygnie. Nie przenoś jej i nigdy nie lej wody.
Gdy ogień jest większy niż kosz na śmieci albo dym wypełnia pokój — nie gaś. Wyjdź, zamknij za sobą drzwi i dzwoń pod 112. W dymie poruszaj się nisko.
Czujka dymu nad drogą ewakuacyjną i czujka czadu przy piecu gazowym lub kominku to tanie urządzenia, które ratują życie.
Wypalanie traw jest w Polsce zabronione — pożar łąki łatwo wymyka się spod kontroli.
Chemiczna historia świecy
Przewodnik według Faradaya — wybierz krok:
Tlen pod słoikiem
21,0 %
Gaz pod słoikiem
20 °C
Uciekło bąblami
0,0 %
Woda w słoiku
0,0 %
Słoik: świeca stoi w talerzyku z wodą. Nakryj ją i obserwuj, co dzieje się z płomieniem i z wodą.
Temperatury płomienia świecy są przybliżone — pomiary różnią się w zależności od metody i świecy. Model słoika jest uproszczony (1 l powietrza, para wodna od razu się skrapla, CO₂ się nie rozpuszcza), ale pokazuje właściwe proporcje.
Palnik Bunsena: żółty czy niebieski?
←→ na suwaku zmieniają dopływ powietrza
Powietrze wstępne
0 % potrzeb.
Barwa płomienia
żółta
Najgorętsze miejsce
ok. 1 000 °C
Sadza
dużo
Do spalenia 1 m³ metanu potrzeba ok. 9,5 m³ powietrza. Palnik Bunsena miesza z gazem tylko część tego powietrza (powietrze wstępne), resztę płomień pobiera z otoczenia. Wartości temperatur są orientacyjne.
Metan i tlen: przegrupowanie atomów
węgiel Cwodór Htlen O4 cząsteczki CH₄ w każdej klatce
Rodzaj spalania
całkowite
Energia vs. pełne
100 %
Tlenek węgla CO
0
Sadza C
0
Uproszczenie: najpierw wodór łączy się z tlenem w wodę, a resztę tlenu dostaje węgiel. W prawdziwym płomieniu produkty mieszają się zawsze trochę inaczej (powstaje też np. wodór H₂), ale kierunek jest ten sam: im mniej tlenu, tym więcej CO i sadzy i tym mniej energii. Energia z entalpii tworzenia, woda jako para.
Pasek: wartość opałowa (woda w spalinach jako para), kreska: ciepło spalania (para skroplona). Paliwa naturalne mają rozrzut wartości (zakres zaznaczony jaśniej). Liczby typowe, w MJ/kg.
Czad — tlenek węgla CO
Czad jest bezbarwny, bezwonny i nie drażni. Powstaje przy spalaniu niecałkowitym — gdy w piecu, kotle czy kominku brakuje powietrza. Wiąże się z hemoglobiną ponad 200 razy silniej niż tlen, więc krew przestaje rozprowadzać tlen po organizmie. Pierwsze objawy przypominają przeziębienie lub zmęczenie: ból głowy, zawroty, nudności, senność.
Typowe źródła: niesprawny piecyk gazowy w łazience, zatkany komin lub przewód wentylacyjny, piec na węgiel lub drewno, samochód z włączonym silnikiem w zamkniętym garażu, grill albo agregat w pomieszczeniu.
Zapobiegaj: nie zaklejaj kratek wentylacyjnych, zlecaj przegląd przewodów kominowych co najmniej raz w roku, zamontuj czujkę czadu (zgodną z normą EN 50291) w pomieszczeniu z urządzeniem spalającym paliwo.
Gdy czujka zawyje lub ktoś źle się czuje: otwórz okna, wyprowadź wszystkich na świeże powietrze, wyłącz urządzenie, jeśli to bezpieczne, i dzwoń pod 112.
Najwięcej zatruć zdarza się w sezonie grzewczym, od jesieni do wiosny. Czujka nie zastępuje sprawnej wentylacji i przeglądów.
Progi z normy EN 50291-1 dla czujek domowych. ppm — liczba cząsteczek CO na milion cząsteczek powietrza.
Test płomieniowy
1…8 wybór soli · N nowa zagadka
czysty drucik
rozpoznane: 0 / 4
Wylosuj próbkę i rozpoznaj metal po barwie płomienia i liniach w spektroskopie.
Spektroskop pokazuje najważniejsze linie atomów oraz pasma cząsteczek (np. SrOH, CaOH, CuCl), które powstają w płomieniu. Położenia linii są prawdziwe, jasności — przybliżone. Barwy na ekranie są tylko podobne do prawdziwych.
Gorący płomień wybija elektrony atomów metalu na wyższe poziomy energii. Po chwili spadają z powrotem i oddają energię jako światło. Odstępy między poziomami są inne dla każdego pierwiastka, więc każdy świeci własnym zestawem barw — jak odcisk palca.
E = h·ν = h·cλ h — stała Plancka, c — prędkość światła, λ — długość fali
Dla żółtej linii sodu λ = 589 nm, więc E ≈ 2,1 eV. Fiolet potasu (404 nm) to fotony o większej energii, ok. 3,1 eV.
Fajerwerki: chemia kolorów
kliknij, aby wystrzelić
Niebieski to najtrudniejszy kolor fajerwerków: świecący związek miedzi (CuCl) rozpada się, gdy płomień jest zbyt gorący. Biel i złote iskry dają rozżarzone drobinki metali, np. magnezu, glinu, tytanu czy żelaza.
Rozdrobnienie: polano, trociny, pył
Z podpal
Kawałków w 1 kg
2
Powierzchnia 1 kg
0,12 m²
Czas spalania kawałka
ok. 3 h
Powierzchnia jak…
kartka A3
Model: sześcienne kawałki drewna o gęstości 500 kg/m³. Czas spalania pojedynczej cząstki otoczonej powietrzem szacujemy prawem d² (t ≈ d²/K, K ≈ 1 mm²/s) — to tylko rząd wielkości. Animacja jest przyspieszona lub spowolniona, żeby było ją widać.
Metan w powietrzu: granice wybuchowości
Z iskra
za małowybuchowaza dużo
Mieszanina
za uboga
Względem stechiometrii
0,2 ×
Przyjmujemy klasyczne granice wybuchowości metanu w powietrzu: ok. 5 % i ok. 15 % objętości (nowsze normy podają 4,4 % i 17 %). Najgwałtowniej spala się mieszanina bliska stechiometrycznej, ok. 9,5 % metanu.
Wybuch pyłu: pięć warunków
Pył palny — mąka, cukier, pył drzewny lub węglowy — wybucha dopiero, gdy jednocześnie: jest go dużo, unosi się w powietrzu jako chmura, ma dostęp do tlenu, pojawi się iskra lub gorąca powierzchnia, a całość jest zamknięta w pomieszczeniu czy silosie. Usunięcie któregokolwiek warunku zapobiega wybuchowi.
Turyn: pierwszy opisany wybuch pyłu mącznego — w magazynie piekarni, gdy w powietrze wzbił się pył przy świetle lampy.
Minneapolis: wybuch w młynie Washburn A zniszczył kilka młynów. Po nim zaczęto odpylać i wentylować młyny.
Przepisy (w UE m.in. dyrektywy ATEX) wymagają odpylania, uziemienia maszyn i urządzeń, które nie iskrzą, w młynach, silosach i stolarniach.
Spalanie pod kontrolą
Metan w kopalniach. W pokładach węgla kamiennego, także na Górnym Śląsku, uwięziony jest metan — górnicy nazywają go gazem kopalnianym. Dawniej jego wybuchy były największym zagrożeniem pod ziemią. Dziś kopalnie stale mierzą stężenie metanu, wentylują wyrobiska i automatycznie wyłączają maszyny elektryczne długo przed osiągnięciem granicy wybuchowości.
Lampa Davy'ego (1815). Płomień otoczony gęstą siatką metalową: siatka odbiera ciepło tak szybko, że płomień nie przechodzi na zewnątrz. Wysokość niebieskiej „czapeczki” nad płomieniem pozwalała ocenić ilość metanu. Podobną lampę skonstruował w tym samym czasie George Stephenson.
Silniki i rakiety. W cylindrze silnika mieszanka paliwa z powietrzem spala się w ułamku sekundy, ale w ściśle odmierzonej porcji. Rakieta wiezie własny utleniacz, bo w kosmosie nie ma powietrza. To wciąż to samo spalanie — tylko szybkie i pod kontrolą.
Kiedy dokładnie ludzie nauczyli się korzystać z ognia, wciąż się dyskutuje. Ślady sprzed ok. 1 mln lat (jaskinia Wonderwerk w RPA) są sporne; mocniejsze dowody, np. przepalone kamienie i nasiona w Gesher Benot Ya'aqov w Izraelu, mają ok. 780 tys. lat. Regularne używanie ognisk wydaje się powszechne od ok. 400 tys. lat. Ogień dał ciepło, ochronę, światło i gotowanie, które ułatwia trawienie.
Przez prawie sto lat sądzono, że ciała palne zawierają „flogiston”, który ulatuje w ogniu. Antoine Lavoisier ważył substancje przed i po spaleniu: metale po prażeniu stawały się cięższe. Wyjaśnił, że spalanie to łączenie się z gazem odkrytym przez Scheelego i Priestleya, który nazwał tlenem (oxygène). Z 2,4 g magnezu powstaje ok. 4,0 g tlenku magnezu — masa przybywa, a nie ubywa.
Główka zapałki zawiera m.in. chloran(V) potasu i siarkę, a czerwony fosfor jest na draskach pudełka. Przy potarciu ciepło tarcia zamienia odrobinę czerwonego fosforu w bardziej reaktywną postać, która zapala główkę. Pomysł Szweda Gustafa Pascha (1844) rozpowszechnili bracia Lundström z Jönköping. Wcześniejsze zapałki z białym fosforem były trujące dla robotników i zostały zakazane na początku XX wieku.
Pożary lasów i ekologia ognia
W niektórych ekosystemach ogień jest naturalnym gościem. Szyszki sosny Banksa czy sosny wydmowej w Ameryce Północnej są zlepione żywicą i otwierają się dopiero w wysokiej temperaturze — po pożarze nasiona trafiają na odsłoniętą, użyźnioną popiołem glebę. W Polsce jednak niemal wszystkie pożary lasów wywołują ludzie, a największe zagrożenie przypada na suchą wiosnę i lato.
Wielki pożar Londynu
Pożar zaczął się w piekarni przy Pudding Lane i przez cztery dni strawił większość średniowiecznego City — ok. 13 tys. domów, 87 kościołów i katedrę św. Pawła. Gęsta drewniana zabudowa, susza i silny wiatr sprzyjały ogniowi. Po pożarze Londyn odbudowano z cegły i kamienia, wprowadzono przepisy budowlane i rozwinęły się ubezpieczenia od ognia.
Słońce nie płonie
Słońce nie „pali się” jak węgiel — nie ma tam tlenu do spalania. Świeci dzięki syntezie termojądrowej: jądra wodoru łączą się w hel, a ubytek masy zamienia się w energię (E = mc²). Gdyby Słońce było bryłą węgla płonącą z tą samą mocą, wypaliłoby się w kilka tysięcy lat. Tymczasem świeci już 4,6 mld lat.
Oddychanie komórkowe to spalanie bez płomienia: glukoza łączy się z tlenem w tych samych produktach co w ognisku, ale enzymy rozkładają reakcję na dziesiątki małych kroków, a energia trafia do cząsteczek ATP zamiast uciekać jako ciepło i światło.
C₆H₁₂O₆ + 6 O₂ → 6 CO₂ + 6 H₂O ok. 2 800 kJ na mol glukozy — tyle samo w ognisku i w komórce
Spalanie to szybka reakcja paliwa z utleniaczem — najczęściej z tlenem z powietrza. Reakcja jest egzotermiczna: wiązania w produktach (CO₂, H₂O) są mocniejsze niż w substratach, więc nadmiar energii wydziela się jako ciepło i światło.
CH₄ + 2 O₂ → CO₂ + 2 H₂O ΔH ≈ −802 kJ/mol (woda jako para; −890 kJ/mol, gdy się skropli)
Energia aktywacji, czyli po co zapałka
Drewno nie zapala się samo w temperaturze pokoju, bo cząsteczki muszą najpierw pokonać barierę — energię aktywacji. Zapałka dostarcza jej w jednym miejscu, a potem płomień sam podgrzewa kolejne porcje paliwa do temperatury zapłonu. W płomieniu biegnie reakcja łańcuchowa: wolne rodniki (H•, OH•, O•) rozrywają cząsteczki paliwa i tworzą kolejne rodniki. Proszek gaśniczy i dawne halony przerywają ten łańcuch — to czwarty bok „czworościanu ognia”.
Spalanie całkowite i niecałkowite
Przy pełnym dostępie tlenu węgiel z paliwa kończy jako CO₂. Gdy tlenu brakuje, powstaje trujący tlenek węgla CO (czad), a przy dalszym niedoborze — czysty węgiel, czyli sadza. Rozżarzone drobinki sadzy dają żółte światło świecy i ogniska; płomień z nadmiarem tlenu (palnik z otwartym powietrzem, kuchenka gazowa) jest niebieski, bo świecą w nim wzbudzone cząsteczki CH i C₂, a sadzy nie ma.
Testy płomieniowe
λ = h·cΔE barwa zależy od odstępu poziomów energii ΔE w atomie
Rozdrobnienie i granice wybuchowości
powierzchnia 1 kg = 6ρ·d sześciany o boku d, gęstość ρ
Spalanie zachodzi na powierzchni paliwa. Dziesięciokrotnie mniejsze kawałki to dziesięciokrotnie większa powierzchnia, a pojedyncza drobinka spala się nawet sto razy szybciej. Chmura pyłu albo gaz zmieszany z powietrzem może więc spłonąć w ułamku sekundy — to deflagracja, czyli wybuch. Mieszanina wybucha tylko w pewnym zakresie stężeń: zbyt uboga nie przenosi płomienia, zbyt bogata ma za mało tlenu.
Uproszczenia: modele na tej stronie opisują trendy, a nie konkretne urządzenia. Temperatury płomieni, wartości opałowe i progi są typowe i przybliżone. Strona nie zawiera instrukcji doświadczeń z ogniem — prawdziwe eksperymenty tylko w pracowni lub pod okiem dorosłych.
Wyzwania
✓
Zgaś ogień, usuwając każdy z trzech boków trójkątaZgaś rozpalone ognisko trzy razy: brakiem paliwa, tlenu i ciepła.nie zaliczone
✓
Dobierz właściwą gaśnicę do 5 pożarówW grze „Dobierz gaśnicę” ugaś właściwym środkiem pięć różnych rodzajów pożaru.nie zaliczone
✓
Zamień żółty płomień palnika w niebieskiOtwórz dopływ powietrza w palniku Bunsena, aż zniknie sadza.nie zaliczone
✓
Rozpoznaj 4 metale po kolorze płomieniaW zagadkach testu płomieniowego rozpoznaj cztery różne metale.nie zaliczone
✓
Znajdź stężenie metanu, które może wybuchnąćUstaw stężenie w zakresie wybuchowym i daj iskrę.nie zaliczone
W stanie nieważkości płomień świecy jest kulisty, mały i niebieski. Bez grawitacji gorące gazy nie unoszą się do góry, więc tlen dopływa do płomienia tylko powoli, przez dyfuzję, a sadzy jest bardzo mało.
Diament też się pali — to czysty węgiel. Lavoisier w 1772 r. spalił diament skupionym światłem słonecznym i pokazał, że powstaje z niego dwutlenek węgla.
Żółte światło świecy to blask rozżarzonych drobinek sadzy, mniejszych niż tysięczna część milimetra. Ta sama sadza osiada na zimnej łyżce trzymanej nad płomieniem.
Klawisze
QWERTY
przełączanie trybów
←→
na zakładkach: sąsiedni tryb; na suwakach: zmiana wartości