← Laboratorium

Ciepłojak przepompować ciepło pod górkę

Gorąca herbata stygnie, lód w szklance topnieje, a ciepło z domu ucieka zimą przez ściany i okna. Ciepło zawsze płynie samo z cieplejszego do zimniejszego. A jednak lodówka chłodzi swoje wnętrze, a pompa ciepła ogrzewa dom energią wziętą z mroźnego powietrza. Jak to możliwe?

Zajrzyj do wnętrza materii, zbadaj dom kamerą termowizyjną, uruchom obieg chłodniczy, cykl Carnota i spróbuj przechytrzyć drugą zasadę termodynamiki jako demon Maxwella.

Kontakt cieplny: energia płynie od gorącego do zimnego

90 °C

10 °C

1 kg

Temperatura A
90,0 °C
Temperatura B
10,0 °C
Ciepło A → B
0,0 kJ
Przewidywana temp. końcowa
50,0 °C

Każda kropka to atom drgający wokół swojego miejsca w sieci krystalicznej. Im większa energia drgań, tym jaśniejszy i cieplejszy kolor. Na styku bloków atomy „popychają się” nawzajem i przekazują sobie energię — w obie strony, ale od gorącego do zimnego płynie jej więcej. Po wyrównaniu temperatur wymiana trwa dalej, tylko netto nic już nie płynie. Przyjmujemy, że bloki są z miedzi (c ≈ 385 J/(kg·K)), a A waży 1 kg. Model: losowa wymiana energii między sąsiadami.

Temperatura, ciepło, energia wewnętrzna

Temperatura mówi, jak szybko średnio poruszają się (drgają, wirują, pędzą) cząsteczki. Energia wewnętrzna to suma energii wszystkich cząsteczek ciała. Ciepło to energia, która przepływa między ciałami z powodu różnicy temperatur — ciało nie „zawiera ciepła”, tylko energię wewnętrzną.

Ēk = 32·k·Tśrednia energia ruchu postępowego cząsteczki gazu; k = 1,380649·10⁻²³ J/K (stała Boltzmanna), T w kelwinach

Przelicznik skal

20 °C = 293,15 K = 68 °F.

Zero bezwzględne (0 K = −273,15 °C = −459,67 °F) to stan najmniejszej możliwej energii. Nie da się go osiągnąć — w laboratoriach schodzi się do miliardowych części kelwina, ale nigdy do zera (trzecia zasada termodynamiki). Nawet wtedy cząstki nie zamierają całkiem — zostają drgania kwantowe.

Ciepło utajone: lód → woda → para

2 000 W

Temperatura
−20,0 °C
Stan
lód
Czas grzania
0 s

Podczas topnienia i wrzenia grzałka wciąż dostarcza energii, a termometr stoi w miejscu: energia idzie na rozrywanie wiązań między cząsteczkami (ciepło przemiany). Stopienie 1 kg lodu pochłania ok. 334 kJ, a odparowanie 1 kg wody — aż ok. 2 257 kJ, więcej niż ogrzanie jej od 0 do 100 °C (419 kJ). Więcej w Stanach skupienia. Model bez strat ciepła do otoczenia.

Kto nagrzeje się najszybciej? Ciepło właściwe

1 000 W

Czas grzania0,0 s

Każdy materiał: 1 kg, start od 20 °C, wyścig do +10 °C. Bez strat ciepła; animacja przyspieszona 2×, czas podany rzeczywisty.

Q = m · c · ΔT

Ciepło właściwe c mówi, ile energii trzeba, by ogrzać 1 kg substancji o 1 K. Woda ma jedno z największych ciepeł właściwych wśród zwykłych substancji (ok. 4,19 kJ/(kg·K)) — dlatego morze latem nagrzewa się powoli, a zimą długo oddaje ciepło. Klimat nad morzem jest łagodniejszy: chłodniejsze lato i cieplejsza zima niż w głębi lądu. Z tego samego powodu woda świetnie nadaje się do przenoszenia ciepła w kaloryferach.

Jak to działa?

Ciepło i temperatura

Temperatura mierzy średnią energię chaotycznego ruchu cząsteczek. Ciepło Q to energia przekazywana z powodu różnicy temperatur. Ile ciepła potrzeba, by ogrzać ciało, mówi ciepło właściwe:

Q = m·c·ΔTnp. 1 kg wody o 10 °C: Q = 1 · 4186 · 10 = 41 860 J ≈ 41,86 kJ

Pierwsza zasada termodynamiki

ΔU = Q − Wzmiana energii wewnętrznej = ciepło dostarczone − praca wykonana przez układ. Energia nie znika i nie powstaje z niczego.

Straty ciepła domu

P = U·A·ΔTnp. ściana 94 m² o U = 0,25 W/(m²·K) przy 30 K różnicy: 0,25 · 94 · 30 ≈ 705 W

Pompa ciepła i silnik

COP = QciepłoWprąd ≤ ThTh − Tc  ·  η ≤ 1 − TcThnp. zasilanie 35 °C i powietrze −7 °C: COP Carnota = 308,15/42 ≈ 7,34; realnie ok. 40–55 % tej wartości

Entropia

S = k·ln W  ·  ΔS ≥ QTW — liczba mikrostanów; w układzie izolowanym entropia nie maleje (druga zasada)

Promieniowanie cieplne

λmax = b/T  ·  P = ε·σ·A·T⁴prawo Wiena i prawo Stefana–Boltzmanna

Modele na tej stronie są uproszczone: idealne naczynia bez strat, dom o prostej geometrii, COP jako stały ułamek granicy Carnota, gaz bez zderzeń między cząsteczkami w grze z demonem, symulowane obrazy termowizyjne. Liczby są zaokrąglone.

Wyzwania

  1. Ogrzej 1 kg wody o 10 °C najszybciejW wyścigu ciepła właściwego woda ma dobić do +10 °C w mniej niż 15 s.nie zaliczone
  2. Zmniejsz straty ciepła domu o połowęWspółczynnik strat H co najmniej 2 razy mniejszy niż w domu wyjściowym.nie zaliczone
  3. Uzyskaj COP powyżej 4W trybie „Pompa ciepła” dobierz pogodę i temperaturę zasilania.nie zaliczone
  4. Znajdź najzimniejszy dzień, przy którym pompa ma COP ≥ 2Ustaw zasilanie (np. 55 °C) i schodź z temperaturą powietrza do ostatniego stopnia, przy którym COP ≥ 2.nie zaliczone
  5. Narysuj cykl Carnota o sprawności 50 %Dobierz temperatury zbiorników i pozwól tłokowi przejść pełny cykl.nie zaliczone
  6. Pokonaj demona MaxwellaW grze rozdziel cząsteczki tak, by prawa komora była o 100 K cieplejsza od lewej.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Lodówka ogrzewa kuchnię. Oddaje z tyłu całe ciepło wyjęte z wnętrza plus energię zużytą przez sprężarkę — lodówka otwarta w zamkniętym pokoju podniesie w nim temperaturę, a nie obniży.
  • Pomysł pompy ciepła ma ponad 170 lat: William Thomson (późniejszy lord Kelvin) opisał w 1852 r. „mnożnik ciepła”, który ogrzewałby budynki, zużywając mniej energii, niż dałoby spalenie paliwa.
  • Zera bezwzględnego nie da się osiągnąć. Najzimniejsze miejsca w znanym Wszechświecie stworzyli ludzie: w laboratoriach chłodzi się atomy do miliardowych części kelwina, a mgławica Bumerang (ok. 1 K) jest zimniejsza niż promieniowanie tła (2,7 K).

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
← →
na zakładkach: sąsiedni tryb
Spacja
start / pauza głównej animacji w bieżącym trybie
D
entropia: przytrzymaj, by otworzyć drzwiczki demona
1…5 P
termowizja: scena / następna paleta
↑ ↓ ← →
termowizja (obraz zaznaczony): przesuwanie celownika