← Laboratorium

Powietrze i smogchemia tego, czym oddychamy

Każdy oddech to ok. 1022 cząsteczek: głównie azot i tlen, trochę argonu i odrobina dwutlenku węgla. Czasem dochodzą do tego pył z kominów, spaliny i ozon. Napełnij słoik powietrzem, zadymij miasto w dolinie i przewietrz je, ustaw katalizator, uratuj wapienny posąg przed kwaśnym deszczem, puść jeden atom chloru do warstwy ozonowej i zobacz, jak CO2 zmienia pH oceanu.

Skład → źródła → reakcje → skutki → rozwiązania. Wiele problemów z powietrzem już rozwiązaliśmy, a niektóre wciąż czekają.

Słoik powietrza: 1000 cząsteczek

suche powietrze
azot N₂tlen O₂argon Ardwutlenek węgla CO₂

Skład suchego powietrza

objętościowo

Źródła: CRC Handbook / NOAA (azot, tlen, argon); CO₂ — średnia globalna ok. 423 ppm w 2024 r. (NOAA GML), na Mauna Loa 424,6 ppm. Przed epoką przemysłową było ok. 280 ppm (IPCC AR6).

Jeden oddech

0,5 L

W oddechu
—
w tym CO₂
—
w tym O₂
—
Wydychane CO₂
—
N = p · VR · T · NA p = 101,3 kPa, T = 37 °C (310 K), NA = 6,022·1023 mol−1

Spokojny wdech dorosłego to ok. 0,5 L, najgłębszy — 3–5 L. Wydychane powietrze ma ok. 16 % tlenu i ok. 4 % CO₂, czyli ok. 100 razy więcej niż wdychane.

Pył pod lupą: od włosa do PM0,1

kadr 200 µm

×1

Ile pyłu wdychamy?

—

25 µg/m³

15 m³

Na dobę
—
Przez 100 dni zimy
—
Norma dobowa WHO
—
m = C · V C — stężenie w µg/m³, V — powietrze wdychane w ciągu doby (dorosły: ok. 11–20 m³)
sadza + B(a)P

Sadza z kopciucha to grudki węgla, do których przyklejają się cząsteczki benzo(a)pirenu — pięć sklejonych pierścieni węglowych (rysunek pomarańczowy). B(a)P powstaje przy niepełnym spalaniu i wnika z pyłem głęboko do płuc; jest rakotwórczy. Poziom docelowy w UE: 1 ng/m³ średnio w roku. W wielu polskich miastach średnie roczne były w ostatnich latach kilka razy wyższe (GIOŚ, raporty roczne 2020–2023).

Normy WHO 2021 dla PM2,5: 15 µg/m³ średnio w ciągu doby, 5 µg/m³ średnio w roku. Kolor plakietki według progów polskiego indeksu jakości powietrza (GIOŚ) dla PM2,5.

Jak to działa?

Powietrze to mieszanina gazów

Suche powietrze to w 78 % azot, w 21 % tlen i prawie w 1 % argon. Reszta to składniki śladowe, które mierzy się w ppm (części na milion) i ppb (części na miliard): 1 ppm to jedna cząsteczka na milion. Liczbę cząsteczek w danej objętości daje równanie stanu gazu doskonałego:

N = p · VR · T · NA 0,5 L przy 37 °C → ok. 1,2·1022 cząsteczek

Smog i inwersja

Stężenie pyłu w mieście zależy od tego, ile go wypuszczamy, i od tego, w ilu metrach sześciennych powietrza się rozcieńczy. W prostym modelu „pudełka”:

C ≈ Ctło + Eu · H · W E — emisja, u — wiatr, H — wysokość warstwy mieszania, W — szerokość doliny

Przy inwersji warstwa mieszania zmniejsza się z kilkuset metrów do ok. 100–200 m, a przy ciszy wiatr prawie nic nie wywiewa. Ta sama emisja daje wtedy kilka razy wyższe stężenie.

Kwasy, zasady i pH

pH = −log10[H+]    Δ pH = −1 → 10 razy więcej H+;   Δ pH = −0,1 → o 26 % więcej

Gaz rozpuszcza się w wodzie proporcjonalnie do swojego ciśnienia cząstkowego (prawo Henry’ego: c = KH · p). Dlatego więcej CO₂ w powietrzu to więcej kwasu węglowego w kroplach deszczu i w oceanie.

Katalizatory: w samochodzie i w stratosferze

Katalizator przyspiesza reakcję, a sam się nie zużywa. W samochodzie to nasz sprzymierzeniec: na platynie, palladzie i rodzie trujące CO i NOₓ zamieniają się w CO₂ i N₂. W stratosferze katalizatorem okazał się atom chloru z freonów — tyle że niszczy on ozon. Wychodzi z każdego cyklu nietknięty, więc może go powtarzać tysiące razy.

Uproszczenia: wszystkie symulacje są modelami z liczbami orientacyjnymi. Miasto to „pudełko” z jedną warstwą powietrza, smog fotochemiczny to kilka reakcji zamiast setek, a stratosfera ma przyspieszoną chemię. Liczby z pomiarów są opisane źródłem i rokiem.

Wyzwania

  1. Oczyść miasto: PM2,5 poniżej normy WHO w środku zimySmog: przy −5 °C lub zimniej i wietrze najwyżej 2 m/s zejdź z modelowym stężeniem poniżej 15 µg/m³. Podpowiedź: smog nie zna granic gmin.nie zaliczone
  2. Wywołaj smog przy inwersji temperaturySmog: włącz inwersję i doprowadź PM2,5 do poziomu „bardzo zły” (ponad 110 µg/m³).nie zaliczone
  3. Ustaw silnik w oknie pracy katalizatoraSpaliny: ręcznie, bez pomocy sondy, ustaw mieszankę tak, by ciepły katalizator usuwał co najmniej 90 % CO, HC i NOₓ naraz, i przytrzymaj przez 2 sekundy.nie zaliczone
  4. Uratuj posąg: odsiarczanie spalinKwaśne deszcze: włącz odsiarczanie i utrzymaj pH deszczu co najmniej 5,0 przez 10 lat modelu, zanim posąg straci połowę.nie zaliczone
  5. Zniszcz ozon jednym atomem chloru (100 cząsteczek)Ozon: wpuść freon i patrz, jak jeden atom Cl niszczy 100 cząsteczek O₃.nie zaliczone
  6. Obniż pH oceanu o 0,1Oceany: zacznij od 280 ppm i dodawaj CO₂, aż pH spadnie o 0,1 względem 1850 r. przy tej samej temperaturze.nie zaliczone

Czy wiesz, że…?

  • Nawet zupełnie czysty deszcz jest lekko kwaśny — ma pH ok. 5,6, bo rozpuszcza się w nim CO₂ z powietrza. „Kwaśnym deszczem” nazywamy opady wyraźnie kwaśniejsze, zwykle o pH poniżej 5.
  • Jeden atom chloru z freonu może w stratosferze zniszczyć wiele tysięcy cząsteczek ozonu, bo z każdego cyklu wychodzi nietknięty. Freony żyją w atmosferze dziesiątki lat, dlatego ozon odbudowuje się powoli — nad Antarktydą ok. 2066 r. (WMO/UNEP 2022).
  • Zimą w polskich miastach stężenia pyłu często wielokrotnie przekraczają normy WHO, a główną przyczyną jest ogrzewanie domów paliwami stałymi w starych piecach, nie samochody (GIOŚ, KOBiZE).

Bezpiecznie

  • Czad (CO) nie ma zapachu ani koloru. W domu z piecem, kominkiem albo piecykiem gazowym warto mieć czujnik czadu i co roku zlecać przegląd przewodów kominowych. Ból głowy, senność i mdłości u kilku osób naraz to sygnał alarmowy: otwórz okna, wyjdź na zewnątrz i zadzwoń pod 112.
  • Nigdy nie uruchamiaj silnika ani agregatu w zamkniętym garażu i nie zatykaj kratek wentylacyjnych.
  • W dni smogowe nie trzeba się bać wyjścia z domu — wystarczy ograniczyć intensywny wysiłek na dworze i krótko wietrzyć.
  • Doświadczenie z kapustą: gorącą wodę nalewa dorosły; nie pij wywaru.

Klawisze

Q W E R T Y
przełączanie trybów
Spacja
start / pauza: tydzień w dolinie, łazienka z czadem, czas nad lasem, stratosfera, krzywa Keelinga
N
od nowa / nowy słoik w bieżącym trybie
I
smog: włącz / wyłącz inwersję
A
spaliny: sonda lambda steruje
D
kwaśne deszcze: odsiarczanie spalin
F
ozon: wpuść jeden freon
← →
na suwaku lub przełączniku: zmiana wartości
Esc
zatrzymaj wszystko

Źródła liczb

  • WHO Global Air Quality Guidelines (2021): PM2,5 15 µg/m³ (doba), 5 µg/m³ (rok); O₃ 100 µg/m³ (8 h).
  • GIOŚ: Polski indeks jakości powietrza (progi dla PM2,5 z 2019 r.), roczne oceny jakości powietrza 2020–2023.
  • EEA: „Air quality in Europe” 2020–2024; emisje SO₂ w UE 1990–2022; źródła pyłu z ruchu drogowego (2022).
  • KOBiZE: krajowa inwentaryzacja emisji 2020–2022.
  • NOAA GML / Scripps: CO₂ na Mauna Loa 1958–2024; średnia globalna 2024.
  • IPCC AR6 (2021): CO₂ przedprzemysłowe, pH oceanu, scenariusze SSP.
  • WMO/UNEP Scientific Assessment of Ozone Depletion (2022); US EPA (cykl chloru).
  • EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook (2019/2023): wskaźniki emisji z ogrzewania.
  • PSP: statystyki zdarzeń z tlenkiem węgla, sezony grzewcze 2018–2024; Ember/ARE: miks energii w Polsce 2023–2024.